رودخانه‌ها

رودخانه‌ ها        Rivers

منابع آب سطحي استان در حوضه آبريز درياي خزر قرار دارد و از نظر وسعت، 7/11 درصد از اين حوضه را تشکيل مي‌دهد و شامل رودخانه گرگان‌رود، رودخانه‌هاي بخش غربي اترک، رودخانه‎هاي نکارودعليا (سرشاخه‌هاي نکارود)، رودخانه قره‌سو و رودخانه‌هاي حوضه خليج است.

پتانسيل آب‌هاي سطحي استان، 1235ميليون مترمکعب است. سهم گرگان‌رود 828ميليون مترمکعب، اترک 257 ميليون مترمکعب، قره‌سو 100ميليون مترمکعب، حوضه خليج گرگان 40 ميليون مترمکعب و نکارود 10 ميليون مترمکعب است. سهم ظرفيت استفاده از آب‌هاي سطحي مختلف است. گرگان‌رود 2/543 ميليون مترمکعب معادل 6/5 درصد از پتانسيل، اترک 6/179 ميليون مترمکعب معادل 70درصد از پتانسيل، قره‌سو 8/43 ميليون مترمکعب معادل 8/43 درصد از پتانسيل، خليج گرگان 5 ميليون مترمکعب معادل 5/12 درصد از پتانسيل و نکارود ‌عليا 4/5 ميليون مترمکعب معادل 54 درصد از پتانسيل آن ظرفيت استفاده مي‌شود.

گرگان‌رود از انتهاي غربي کوه‌هاي خراسان سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي اوليه آن به نام‌هاي قَرناوِه و مارِس، پس از آن که در شمال دهکده‌ي صوفيان به هم پيوستند (در 11کيلومتري شمال کلاله)، رودخانه گرگان‌رود را تشکيل مي‌دهند. در مسير بين روستاي صوفيان تا شهر گنبدکاووس، شاخه‌هاي مادرسو(دوغ)، قره‌سو و رودخانه ترکلو را دريافت مي‌کند، پس از گنبدکاووس، شاخه‌هاي راميان، تيل‌آباد، زرين‌گل، محمدآباد، قرن‌آباد و کبودوال را دريافت مي‌کند و وارد شهر آق‎قلا و در غرب خواجه نفس وارد درياي خزر مي‎شود. طول اين رودخانه حدود 350 کيلومتر و وسعت حوضه  آبريز آن، 12600 کيلومترمربع است. گرگان‎رود، از شاخه اصلي گرگان‎رود و 11 سرشاخه اصلي ديگر و 52 سرشاخه فرعي تشکيل شده است.

سرشاخه‎هاي اصلي گرگان‎رود عبارتند از: آجي‌سو (كال آجي)، مارس، ساري‌سو(قرناوه) دوغ (مادرسو و دهنه) اوغان (کال علي‌برده، کال علي‌قرب و فرنگ)، رودخانه خُرمالو (نَليوان و قره‌سو، خُرمارود و تيل‌آباد)، رودخانه راميان (قره‌قاچ)، زرين‌گل (سرخ‌محله)، كبودوال (قُوشكُرپي)، محمدآباد و قرن‌آباد است.

حوضه آبريز گرگان‌رود، 48درصد سطح استان را تشكيل مي‌دهد. بيشترين مساحت اين حوضه  در استان گلستان و بخش‌هاي بسيار كوچكي از آن در استان‌هاي خراسان شمالي و سمنان قرار دارد. اين حوضه، از شمال به اترك، از جنوب به حوضه‌هاي آبريز استان سمنان، از جنوب غرب به قره‌سو  و از غرب به درياي خزر محدود مي‌شود. 67 درصد آب سطحي استان، در حوضه اين رودخانه جريان دارد. شهرستان‌هاي مينودشت، آزادشهر، راميان و علي‏آبادكتول در اين حوضه واقع شده‌اند و بخش‌هايي از شهرستان‌هاي كلاله، گنبدكاووس، آق‌قلا و گرگان نيز در اين حوضه قرار گرفته‌اند.                     

رودخانه اترک از ارتفاعات شمال شرقي شهرستان قوچان سرچشمه مي‌گيرد. از شمال به کشور ترکمنستان، از جنوب به گرگان‌رود و حوضه آبريز ايران مرکزي، از شرق به حوضه آبريز قره‌قوم و از غرب به درياي خزر محدود مي‎شود. مساحت حوضه‎ آن 25100 کيلومترمربع است. طول اترک در منابع مختلف با اختلاف ذکر شده است. در برخي منابع، طول آن حدود 715 کيلومتر، در برخي 535 كيلومتر و در بعضي 500 کيلومتر آمده است. اين رودخانه پس از دريافت چند رودخانه، از استان خراسان شمالي جدا و به مراوه‌تپه وارد مي‌شود و پس از عبور از مراوه‏تپه و روستاهاي مسير و پيوستن به رودخانه‎هاي مختلف، در 4 كيلومتري جنوب مرزي ايران و جمهوري تركمنستان، دوباره به سوي غرب منحرف مي‌شود و در منطقه‌ي چات، به رودخانه سومبار مي‌پيوندد. از اين نقطه، مرز ايران و تركمنستان را به طول 195 كيلومتر تشكيل مي‎دهد و در 25 کيلومتري شمال‌غربي اينچه‌برون، از مرز خارج مي‌شود و در نهايت پس از پيمودن مسيري، به خليج حسين قلي خان در نقطه خارج از مرز  ايران مي‌ريزد. رودخانه‌ي اترک داخلي، در استان خراسان شمالي داراي 18 سرشاخه اصلي و 14 سرشاخه فرعي است. قسمتي از اترک نيز از داخل مرز شروع شده و در بيرون مرز ادامه دارد. شاخه‌هاي رودخانه اترک در استان گلستان شامل رودخانه‌هاي آجي‎چاي يا آجي‌سو، چناران، کال‎دده، کال قَره خُجِن، کال کُلوقُرپ، کال ماسِن، کال نَجِپ و يِکه چنار هستند. حوضه‎ آبريز رودخانه اترک، 41 درصد سطح استان و 21 درصد پتانسيل آب سطحي استان را تشکيل مي‏دهد و از شهرستان‎هاي كلاله، گنبدكاووس، آق‏قلا و ترکمن مي‎گذرد.

قره‌سو از رودخانه‌ي اصلي قره‌سو و سرشاخه‌هاي اصلي و فرعي تشکيل شده است. مهم‌ترين اين رودخانه‌ها، رودخانه شصت‌کلاته و گرمابدشت هستند. اين رودخانه در روستاي قره‌سو وارد خليج گرگان مي‌شود. طول اين رودخانه 80 کيلومتر و حوضه آبريز آن 1500 کيلومترمربع است. اين رودخانه از 9 سرشاخه اصلي و 18 سرشاخه‌ فرعي تشکيل شده است. رودخانه‌هاي شاخه اصلي قره‌سو، گرمابدشت، زيارت، انجيراب، شصت‌کلاته، مياندره، بالاجاده (قلندرآيِش)، کردکوي(غازمحله) و زِواردشت هستند. حوضه‎ آبريز قره‌سو، 8درصد سطح استان را تشکيل مي‎دهد. اين حوضه‎ آبريز، از شمال و شرق به حوضه‎ آبريز گرگان‎رود، از جنوب به حوضه‌ي آبريز نکارود و از غرب به حوضه‌ي آبريز خليج گرگان محدود مي‌شود و در شهرستان‎هاي گرگان، آق‌قلا، کردکوي و بندر ترکمن جريان دارد.

رودخانه‏هاي حوضه‎ آبريز شرق خليج گرگان، از شرق به غرب عبارتند از: سَرکلاته (کارکنده)، باغو (آب‌سو) سرمحله، کوه صحرا گزوَطنا، جفاکنده، مَزَنگ و نوکنده. حوضه‌ آبريز خليج گرگان که به آن حوضه‎ آبريز غرب قره‌سو نيز مي‌گويند، در دو استان گلستان(بخش شرقي) و مازندران (بخش غربي)گسترده شده، که حوضه‌ شرقي آن به مساحت 340 کيلومترمربع، 6/1 درصد استان را دربرگرفته است.

رودخانه نکارود از 36 کيلومتري جنوب‌شرقي گرگان سرچشمه مي‌گيرد، رودخانه چهارباغ را دريافت مي‌کند، سپس به رودخانه شاهکوه و به دنبال آن به شاخه‌ي دره رينو مي‌پيوندد و پس از عبور از جنوب روستاي حاجي‌آباد، با پيوستن به رودخانه باريک آب، به اسب نيزه رودبار تغيير نام مي‌دهد. اين رودخانه پس از عبور از دره‌ي بين کوه  ميلانه  و گاوکوه، به رودخانه پاييزبِن رودبار مي‌پيوندد و در دامنه جنوبي کوه چلستان، پس از دريافت آب دره شمشيربر، به رود رادکان تغيير نام مي‎دهد. اين رودخانه پس از عبور از منطقه‌ي چمن ساور، وارد رودخانه گلدين رودبار مي‌شود و از حوزه سياسي استان، خارج و وارد حوزه سياسي استان مازندران مي‎شود و پس از عبور از شهر نکا، به درياي خزر مي‌ريزد. سرشاخه‌هاي رودخانه نکارود در استان گلستان، شهرستان گرگان در دهستان استرآباد جنوبي، شهرستان کردکوي در دهستان چهارکوه و شهرستان بندرگز در دهستان انزان جاري است. سرشاخه‌هاي اين رودخانه که بخش‌هاي شرقي حوضه‎ آبريز نکارود است، به نام حوضه‎ آبريز نکارودعليا در استان گلستان قرار دارد. اين حوضه، 330 کيلومتر مربع وسعت دارد و 5/1 درصد از مساحت استان را دربرگرفته است.

…

منابع:

• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسين مشاور جاماب.

• جعفري، عباس. (1384). گيتاشناسي ايران: رودها و رودنامه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ 3). تهران: مؤسسه جغرافيايي و کارتوگرافي گيتاشناسي.

• حسيني، سيدمحسن، لطفي، يحيي، مارامائي، احمد، و عرب، علي. (1388). گزارش نهايي بررسي منابع آب حاصل از احداث مخازن و تأسيسات آبي و چاه‌هاي بهره‌برداري و تعيين  قيمت تمام شده آب. گرگان: شرکت آب منطقه‌اي گلستان.

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مولف.

• شرکت سهامي آب منطقه‌اي گلستان. (1390). شرق خليج گرگان. بازيابي 18/5/1390. از  http://www.gsrw.ir/u-Portal.aspx?pid=

• شرکت سهامي آب منطقه‌اي گلستان. (1390). منابع آب استان. بازيابي 12/6/1390. از   http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID= .

• مشاور جامع ايران. (1385). مطالعات توجيهي آبخيزداري و منابع طبيعي تجديد شونده، حوزه آبخيز نکارود: گزارش اقتصادي- اجتماعي. تهران: سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور.