رودخانه محمدآباد

رودخانه محمدآباد    Mohammad-Abad River

يکي از سرشاخه‌های گرگان ‎رود.

رودخانه محمدآباد از ارتفاعات تمبران،‌ زرجو، گندي، قرقلند، يزدكي، چلچلي و زردكمر در جنوب‏غربي علي‌آبادكتول سرچشمه مي‌گيرد. رودخانه آلستان و سياه مرزکوه در 9 کيلومتري جنوب غربي شهر علي آباد به هم مي‏پيوندند و شاخه‌هاي اوليه اين رودخانه را تشکيل مي‌دهند. پس از پيوستن دو رودخانه، در ادامه‌ي مسير، رودخانه خولين دره به آن‌ها مي‎پيوندد و رودبار محمدآباد ناميده مي‎شود. رودخانه پس از ادغام دو سرشاخه اصلي و دريافت شاخه خولين‌دره، ضمن عبور از روستاي بسي‏سر، رودچلي را دريافت مي‎کند. رودخانه‌ محمدآباد در 2 کيلومتر پايين‎تر، رودخانه‏ي دره ريگ چشمه را دريافت کرده، به سمت شمال‏غربي جريان مي‎يابد. در ادامه‌ي مسير رودخانه، دره‌ي آبدوان به آن مي‎ريزد. رودخانه محمدآباد، سپس از روستاهاي محمدآباد، الازمن، رحمت‌آباد، شيرنگ بالا و پايين، چنارقشلاق، قِزِلي و شهر فاضل‌آباد مي‌گذرد و در اطراف روستاي سَقَر يِلقي وارد گرگان‌رود مي‌شود. طول رودخانه 70 کيلومتر و حوضه آبريز آن 450 کيلومتر است. شيب رودخانه به علت عبور از دامنه‌هاي شمالي سلسله جبال البرز و فاصله کوتاه آن تا فاضل‎آباد، زياد و آب آن نسبت به رودخانه‌هاي مجاور، داراي مواد معلق بيشتري است.

زيرحوضه‌هاي رودخانه محمدآباد به چهار بخش کلي تقسيم مي‌شوند که عبارتند از: آلستان، سياه مرزکوه، ماهيان (مايان) و ريگ چشمه. زيرحوضه آلستان با تغييرات ارتفاعي از 920 تا 3089 متر است و بيشترين توزيع مساحت آن مربوط به ارتفاعات 2400-2300 متر با 7/13 درصد است. ميزان بارندگي متوسط سالانه در اين زيرحوضه، 446 ميلي‌متر است. زيرحوضه سياه مرزکوه، از شرق به حوضه‌ي آبخيز آلستان و از شمال به حوضه آبخيز ماهيان محدود مي‌شود. کوه‌هاي شاهوار و آخُران به ترتيب در جنوب و شرق حوضه قرار دارند. تغييرات ارتفاعي از 920 تا 3692 متر است و بيشترين توزيع مساحت آن مربوط به ارتفاعات 2600 تا2700 متر با 05/7 درصد از مساحت کل حوضه است. ميزان بارندگي متوسط سالانه در اين زيرحوضه، 2/449 ميلي‎متر است. زير حوضه‌ي ماهيان در قسمت مرکزي حوضه قرار دارد. اين حوضه از شمال و غرب به ترتيب به حوضه‎هاي آبخيز ريگ چشمه و جعفرآباد محدود مي‌شود. تغييرات ارتفاعي از 72 تا3110 متر است و بيشترين توزيع مساحت آن مربوط به ارتفاعات 1100 تا1200 متر با 46/8 درصد از مساحت کل حوضه است. زيرحوضه ريگ‎چشمه داراي تغييرات ارتفاعي از 280 تا 2495 متر است و بيشترين توزيع مساحت آن مربوط به ارتفاعات 1500 تا 1600متر با 03/12 درصد از مساحت کل حوضه است.

به علت شرايط اقليمي مناسب در حوضه آبريز محمدآباد، کشت انواع محصولات مناسب است و حدود 30 نوع محصول زراعي کشت مي‎شود که عمده‌ي آن‎ها عبارتند از: گندم، جو، پنبه، سويا، ذرت و آفتابگردان. گندم و پنبه بيشترين سطح زير کشت را دارند. اغلب خاک‌هاي منطقه بدون محدوديت شوري و قليايي و نواحي شمالي و پايين‌دست منطقه داراي درجاتي از محدوديت شوري و قليايي هستند. به عبارتي، حدود 8/72 درصد از زمين‌ها بدون محدوديت، 2/22 درصد با شوري کم و عدم قليا تا قليايي کم، حدود 18/2 درصد با شوري زياد و قليايي بالا و 55/0 از زمين‌ها با  شوري زياد و قليايي نسبتاً زياد و 2/2 درصد از زمين‌ها اندازه‌گيري نشده‏اند. حوضه‏ي آبريز محمدآباد از نظر اقليمي جزو اقليم‌هاي  سرد و نيمه مرطوب به شمار مي‌رود. بارندگي ماهيانه در اين حوضه، از 1/34 در خردادماه تا 7/89  ميلي‏متر در آذرماه متغير است.

رودخانه محمدآباد داراي شاخه‎هاي زير مي‏باشد.

سرشاخه آلستان از دو شاخه اصلي تشکيل شده است. طول اين رودخانه 18 کيلومتر و وسعت حوضه آبريز آن حدود 120 کيلومترمربع، کوهستاني و پوشيده از جنگل است. رودبار آلستان يکي از شاخه‌هاي رودخانه آلستان است. از کوه‌هاي قرقلند و گل واقع در 27 کيلومتري جنوب شهرعلي‌آباد سرچشمه مي‌گيرد. طول اين رودخانه 9 کيلومتر است. شاخه‌ي ديگر آن، از دامنه‌هاي شمالي کوه بيدر در 26 کيلومتري جنوب‏شرقي علي‌آباد سرچشمه مي‌گيرد. اين شاخه‌ها پس از عبور از دره‌هاي عميق واقع در مسير خود، در شرق روستاي آلستان به يکديگر مي‌پيوندند و رودخانه‏ي آلستان را تشکيل مي‌دهند.

رودخانه سياه مرزکوه، شاخه اصلي و اوليه رودخانه محمدآباد است. از کوه‌هاي چِلي، چلبه، يَزدَکي واقع در جنوب غربي و کوه‎هاي شترپا و شاهوار واقع در جنوب شهر علي‎آباد سرچشمه مي‌گيرد. از ميان دره‎هاي عميق در جهت شمال جريان مي‎يابد. پس از عبور از روستاي سياه مرزکوه، شاخه آخر آن را دريافت مي‌کند. از اراضي روستاهاي قريب‎آباد مي‌گذرد و با رودخانه آلستان مي‏پيوندند. رودخانه آخران در جنوب روستاي قريب‎آباد وارد رودخانه سياه مرزکوه مي‌شود. طول اين رودخانه 15کيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريز آن حدود50کيلومترمربع است. اين حوضه، کوهستاني و پوشيده از جنگل است.

رودخانه خولين‏دره (راست دره) از کوه چل‌چلي واقع در 26 کيلومتري جنوب غربي علي‌آباد سرچشمه مي‌گيرد و پس از عبور از روستاي خولين‌دره،  وارد رودخانه محمدآباد مي‌شود. طول اين رودخانه 10 کيلومتر است.

رودخانه چِلي (رودبارچلي) از کوه تمبران واقع در 16 کيلومتري و کوه زرچشمه واقع در10 کيلومتري شهر علي‎آباد و از دامنه شمال کوه ساري انبار واقع در 15 کيلومتري جنوب‎شرقي علي‎آباد سرچشمه مي‎گيرد. شاخه‎هاي کوچک اوليه آن در روستاي چلي بالا به هم مي‏پيوندند و رودخانه‌ي چلي را تشکيل مي‎دهند. اين رودخانه در غرب روستاي چلي پايين وارد رودخانه محمدآباد مي‌شود. طول اين رودخانه 12کيلومتر است.

رودخانه ريگ چشمه از  کوه هارون در 8 کيلومتري جنوب شهر علي‌آباد سرچشمه مي‌گيرد. از روستاي ريگ چشمه عبور مي‌کند و در غرب آن، وارد رودخانه محمدآباد مي‎‌شود. طول اين رودخانه 13 کيلومتر است.

رودخانه آبدوان از دامنه‎هاي شمالي کوه زردکمر واقع در 15 کيلومتري جنوب غربي علي‏آباد سرچشمه مي‎گيرد. طول آن حدود 9 کيلومتر است.

رودخانه‌ي محمدآباد يکي از رودخانه‎هاي سيل‏خيز استان است. به دليل بارندگي زياد زيرحوضه‎ها و توليد رواناب زياد، به ويژه در رگبارهاي تابستاني، سيلاب زيادي  وارد اين رودخانه مي‎شود که با عبور اين رودخانه از وسط شهر فاضل‌آباد نيز خطر سيلاب بيشتر مي‎شود. به علت پير بودن و عريض بودن بستر رودخانه در انتها، رسوبات دانه‏درشت در مسير رودخانه ديده مي‎شود. بار رسوبي (بار معلق) به طور متوسط سالانه 101340 تن است. اين رودخانه يکي از منابع اصلي تأمين کننده‌ي مصالح راه‎سازي و ساختماني استان است. متوسط آبدهي رودخانه محمدآباد برابر 91/39 ميليون مترمکعب و بيشترين آبدهي، سالانه برابر 62/88 ميليون مترمکعب مربوط به سال 71-1370 و کمترين حجم آبدهي سالانه برابر 13/13 ميليون مترمکعب مربوط به سال آبي 63-1362 است. ميانگين دبي سالانه‌ي رودخانه محمدآباد برابر 28/1 مترمکعب بر ثانيه بوده است. بيشترين دبي ماهانه برابر 14/10 مترمکعب بر ثانيه در ارديبهشت ماه در سال آبي 71-70 و کمترين دبي ماهانه برابر 12/0 مترمکعب بر ثانيه در مردادماه در سال آبي 85-1384 ثبت شده است. بيشترين باران ثبت شده فصلي در زمستان به ميزان  26/31  ميلي‌متر و کمترين ميزان  در تابستان به ميزان 1/774 ميلي‌متر است.

…

منابع:

• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‎هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسين مشاور جاماب.

• جعفري، عباس. (1383). گيتاشناسي ايران: رودها و رودنامه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ 2). تهران: انتشارات مؤسسه جغرافيايي و كارتوگرافي گيتاشناسي.

• حسيني، سيدمحسن. (1388). رسوب شناسي حوزه آبريز محمدآباد کتول : استان گلستان. گرگان: انتشارات ريحاني.

• شرکت سهامي آب منطقه‌اي گلستان. (1390). سد گلستان. بازيابي تاريخ 18/5/1390 از: http://www.gsrw.ir/U-Portal.aspx?GroupsID=97..

• فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور. (جلد 2: حوضه آبريز درياي خزر). تهران: مؤلف.

• مشاور موج آب. [بي تا]. مطالعات مرحله اول طرح تغذيه مصنوعي محدوده‌ي رودخانه گرمابدشت تا زرين‌گل (جلد اول: مطالعات هواشناسي).[بي جا]: [بي نا] .

• مهرجو. (1386). طرح تحقيقاتي بررسي  رأي و تحقيق در مورد اثرات اقتصادي و زيست ‌محيطي برداشت شن و ماسه از رودخانه‎هاي قره‌سو تا زرين‎گل. گرگان: آب منطقه‎اي گلستان.

• مهندسين مشاور بوم‌آباد. (1376). مطالعات توجيهي حوزه‌هاي آبخيز محمدآباد، جعفرآباد، قرن‏آباد و حوزه‌هاي آبخيز اوغان و چهل‌چاي (جلد اول: گزارش فيزيوگرافي و توپوگرافي). گرگان: مديريت آبخيزداري سازمان جهاد کشاورزي استان گلستان.