رودخانه شصتکلاته
رودخانه شصتکلاته Shastkolateh River
رودخانهاي در غرب شهر گرگان.
اين رودخانه پرآبترين شاخه رودخانه قرهسو است. رودخانه شصتکلاته (كفشگيري) در دهستان سدنرستاق شرقي قرار دارد و از دامنه کوههاي ميلانه، شاهپسند و زرشککوه واقع در حدود 24 کيلومتري جنوبغربي شهر گرگان سرچشمه ميگيرد و ضمن عبور از درهي غربي کوه جوزبند، در جهت شمال جاري ميشود، در حوالي روستاي سيدميران از ناحيه کوهستاني خارج شده، به دشتهاي غربي گرگان وارد ميشود. رودخانهي شصتکلاته از روستاهاي يالو، سيدميران، اِسبومحله، کفشگيري، درودمحله، يَساقي و مِهتَرکُلا ميگذرد و در نهايت به رودخانه قرهسو ميريزد.
طول رودخانه شصتکلاته در برخي منابع 32 کيلومتر، در برخي 43 کيلومتر و در برخي ديگر 52 کيلومتر آمده و مساحت حوضه آبريز آن 120 کيلومترمربع است. اين رودخانه در مواقع بارندگيهاي شديد و طغيان، به مناطق اطراف مسير خود آسيب ميرساند. حوضه آبريز اين رودخانه، پوشيده از جنگل است. ميزان آبدهي آن به طور متوسط 20 ميليون مترمکعب است. از اين مقدار، 89/10 ميليون مترمکعب آن در دورهي مهر تا اسفند و 61/9 ميليون مترمکعب آن نيز در دورهي فروردين تا شهريور جريان دارد. بخش عمدهي آب جاري در دورهي فروردين، براي مصارف نسق (شاليکاري) و تنظيم آبگيري آب بندانهاي پايين دست مورد استفاده قرار ميگيرد. در مواقع سيلابي اين دورهي زماني، بخشي از آب به صورت سيلابي از دسترس خارج ميشود و به دريا ميريزد. 11/1 ميليون مترمکعب آب در دورهي مهر، براي آبگيري آببندانهاي مهترکلاته، سيجوال و نيز برداشتهاي مسير برنامهريزي شده و بخشي از آن نيز به ميزان يک ميليون مترمکعب براي آب بندان 1 و 2 يساقي است.
بخش عمدهاي از حوضه آبريز شصت كلاته، پوششي از رسوبات لسي حساس به فرسايش دارد. در دامنههاي لسي، به علت تغيير كاربري زمينهاي جنگلي به کشاورزي، شيب زياد، جهت شيب و ميزان آن، اقليم منطقه و ميزان بارندگي، فرسايش شديدي ديده ميشود. فرسايش لايههاي پاييني كنارهي رودخانهها در اثر جريان شديد آب، علاوه بر فرسايش در بخشهاي زيرين، باعث ريزش دامنهها ميشود. همچنين، در مسير اصلي رودخانه شصتکلاته، در نزديکي روستاي سيدميران و به سمت شمال، فرسايش کنار رودخانهاي، موجب قوسهاي زيادي در کنارهي رودخانه شده است. فرسايشپذيري زياد خاک لس، از جمله عوامل مهم گسترش فرسايش در حوضه شصتکلاته است. در شيبهايي که پوشش جنگلي دارند، به علت وجود پوشش مناسب، از ايجاد فرسايش جلوگيري شده است. بارندگيهاي فراوان وشيب زياد حوضه در مناطق بالادست موجب شده كه آب فرصت كافي براي نفوذ نداشته باشد، در نتيجه جريان آب با سرعت و حجم زياد به سمت پايين دست زير حوضهها روان ميشود و حجم زيادي از مواد فرسايش يافته را با خود حمل ميكند.
وضعيت آبراهه، متأثر از عوامل پستي و بلندي و استفاده از زمينها و به طور کلي، در سرشاخهها و قسمتهاي پرشيب، منبع بسيار مهمي در توليد رسوب است. با کم شدن شيب آبراههها در دامنه کوهها، از قدرت تخريبي سيلابها، کاسته و رسوب گذاري در قسمت پايينتر اين رودخانه، باعث سيلگيري زمينهاي مجاور ميشود. در سالهاي 60-1359 و 66-1365ش، بيشترين بارش و در سالهاي 54-1353 و 62-1361، کمترين بارش در اين رودخانه ديده شده است. متوسط سالانه بارندگي ايستگاههاي منطقه، از 3/342 تا 2/1031 ميليمتر در سال متغير است. مقايسه توزيع ماهانهي رواناب ايستگاه هيدرومتري شصتکلا با توزيع بارندگي ماهانه اين ايستگاه، نشان ميدهد که در ماههاي شهريور تا اسفند، ميزان بارش بيشتر از ميزان رواناب است. بارش در ماههاي سرد سال، يعني فصل زمستان بهويژه در ارتفاعات، اغلب به صورت برف، انباشته و با گرم شدن هوا در بهار به تدريج ذوب ميشود.
با وجود دسترسي به رودخانه و همچنين امكان استفاده از آبهاي زيرزميني، با توجه به بارش كافي در زمستان، كشت محصولات زمستاني (گندم و كلزا) به صورت ديم انجام ميشود. محصولات کشاورزي بهطور معمول شامل گندم، پنبه، سويا، كلزا، گوجهفرنگي و شالي و محصولات باغي شامل زيتون، پرتقال، هلو، آلو و خرمالوست.
منابع:
• آب منطقه اي گلستان. (1381). گزارش توجيهي مطالعات توسعه منابع آب رودخانه شصتکلاته. گرگان: مؤلف.
• افشين، يدالله. (1373). رودخانههاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسين مشاور جاماب.
• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر. (جلد 2، چاپ اول). تهران: مؤلف.
• شرکت سهامي آب منطقهاي گلستان. (1390). قرهسو. بازيابي 9/6/1390. دسترسي از: http://www.gsrw.ir/u-Portal.aspx?GroupsID=
• شرکت مهندسين مشاور برگاب. (1386). مطالعات اجرايي حوضه آبخيز شصت کلاته (جلد اول: مطالعات پايه). گرگان: آب منطقه اي گلستان.
• شرکت مهندسين مشاور برگاب. (1386). مطالعات خاکشناسي حوضه آبخيز شصتکلاته در استان گلستان. گرگان: آب منطقه اي گلستان.