رودخانه زیارت

رودخانه زيارت       Ziarat River

يکي از سرشاخه‌هاي رودخانه قره‌سو.

رودخانه زيارت از دامنه‌ کوه تَل‎اَنبار واقع در 22 کيلومتري جنوب گرگان سرچشمه مي‌گيرد و به نام‎هاي سوته‌رود، خاصه‌رود، زيارت‌خاصه، ناهارخوران، خُشکه‌رودبار و آبشار نيز معروف است. دو رودخانه‌ي آبشار و سوته‌رود در جنوب غرب روستاي زيارت به هم مي‌پيوندند و در پايين‌دست روستا با رودخانه‌ي خالودره برخورد کرده، رودخانه زيارت را تشکيل مي‎دهند. رودخانه‎ي آبشار، از شاخه‌هاي رودخانه خشکه رودبار است و از کوه تاورنراب واقع در 20 کيلومتري جنوب شهر گرگان سرچشمه مي‎گيرد. طول رودخانه، 5 کيلومتر است. رودخانه سوته‎رود از شاخه‏هاي رودخانه خشکه‌ رودبار است که از کوه‏هاي بالاچال، تل‎انبار و سرلپه واقع در حدود 24 کيلومتري جنوب شهر گرگان سرچشمه مي‌گيرد. طول رودخانه 11 کيلومتر است. رودخانه زيارت در جهت شمال جاري شده و پس از گذشتن از روستاي زيارت، با گذر از منطقه ناهارخوران، وارد منطقه شهري گرگان مي‌شود. در طول اين مسير، پل‌ها و خيابان‌هاي متعددي، رودخانه را قطع مي‌کنند. رودخانه پس از پل جاده کمربندي، از شهر خارج و پس از عبور از پل اميرآباد، به سمت شهر سرخنکلاته و عبور از روستاي قربان‌آباد، در موازات جاده آق‏قلا به رودخانه قره‏سو مي‏پيوندد. طول رودخانه 36 کيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريز آن حدود 100 کيلومتر مربع است.

حوضه آبريز زيارت با مساحت 91/77 کيلومترمربع و محيط 51/40 کيلومتر در استان، در شهرستان گرگان و بين مختصات 54 درجه، 23 دقيقه تا 54 درجه و 31 دقيقه طول شرقي و 36 درجه و 36 دقيقه تا 36 درجه و 43 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است. اين حوضه به سه بخش کوهستاني، شهري و دشت تقسيم مي‌شود. حوضه آبريز کوهستاني از ارتفاعات دره کوه با ارتفاع 3000 متر شروع و تا نقطه پل سيد مسعود ادامه  دارد. از اين نقطه که ارتفاع آن 300 متر است، شروعِ حوضه آبريز شهري است که در پل اتصالي اين رودخانه به جاده‌ي فرعي شهر سرخنکلاته به گرگان به پايان مي‌رسد. پس از آن، منطقه دشتي شروع مي‏شود و تا ورودي رودخانه‌ي قره‏سو در شمال رودخانه قربان‏آباد ادامه دارد. سرچشمه‌ي رودخانه زيارت، از ارتفاعات پرشيب حوضه کوهستاني و پوشش آن گياهي- جنگلي است. بلندترين ارتفاعات، مربوط به جنوبي ترين بخش حوضه با ارتفاع 3020 متر از سطح دريا و پست ترين نقطه، مربوط به بخش شمالي و خروجي حوضه با ارتفاع 4/756 متر است.

اين حوضه داراي اقليم معتدل تا سرد کوهستاني است. ميانگين درجه حرارت در آن، 78/10 درجه و بيشترين ميزان بارندگي در فصول سرد سال (پاييز و زمستان) بوده و ميانگين آن معادل 452 ميلي‌متر در سال برآورد شده است. بيشترين رطوبت در فصول سرد به 78درصد و در فصول گرم به 71درصد مي‌رسد. بر روي رودخانه زيارت، دو ايستگاه هيدرومتري ناهارخوران و آبگير وجود دارد. بارندگي براي حوضه‌ي تول‌بِنه 438 ميلي‌متر، براي حوضه آبشار 425 ميلي‌متر و براي کل حوضه 460 ميلي‌متر در نظر گرفته شده است. 

در سال 1385، بيشتر زمين‌هاي موجود در حوضه آبريز زيارت، زمين‌هاي جنگلي و پس از آن، زمين‌هاي مرتعي است. در رديف‌هاي بعدي، زمين‌هاي زراعي و جنگل‎هاي تخريب شدهاي هستند که بر اثر دخالت‎هاي انسان، به مرتع مشجر تبديل شده‌اند. در نهايت، وسعت کمي از منطقه، حدود 5/1درصد، به زمين‌هاي مسکوني تعلق دارد. تيپ غالب در حوضه‌ي زيارت، تيپ جنگلي با مساحت 4/5193 هکتار، 66/66 درصد کل حوضه را تشکيل داده است. تيپ مرتعي در حوضه‌ي زيارت، در جنوب روستاي زيارت و بالادست حوضه واقع شده و مساحت آن، 4/13 کيلومترمربع است که 17 درصد از کل منطقه را شامل مي‌شود. زمين‌هاي کشاورزي که حدود 650 هکتار از زمين‌هاي حوضه را تشکيل مي‎دهند، شامل زراعت آبي و ديم هستند. زمين‌هاي جنگلي مخروبه در قسمت‌هاي مياني حوضه قرار دارند که حدود 560 هکتار وسعت دارند. در حوضه‌ي زيارت، گونه‌هاي نادر گياهي مانند سرخدار و جانوري از جمله مرال، خرس قهوه‎اي، شوکا و گرگ، زيستگاه‏هاي طبيعي، آبشارها و زيستگاه‌هاي دست نخورده قرار دارد.

اين رودخانه، نقش مهمي در تأمين آب آشاميدني شهرستان گرگان دارد. يکي از مشکلات ايجاد کننده در سيستم تصفيه‌خانه آب آشاميدني گرگان، فرسايش‎پذيري و رسوب‎زايي اين حوضه به دليل سيلابي بودن اين رودخانه است. آبشار خالودره يا جول‏دره در شرق روستا، با ارتفاع 10 متري قرار دارد. آبشار دوقلوي انزوان، در 3 کيلومتري جنوب روستا و بر دامنه‌ي کوه تَلنبار قرار دارد. چشمه‏هاي آبگرم با خواص درماني در ضلع شرقي رودخانه قرار دارند. نخود چشمه، چشمه ممديه و قاه چشمه نيز افزون بر تأمين آب آشاميدني روستا، از جاذبه‏هاي طبيعي نيز به شمار مي‏آيند. در مجموع، 500 چشمه در  اين حوضه وجود دارد.

عوامل مختلفي در تخريب پوشش گياهي حوضه زيارت نقش داشته‌اند. اثرات تخريبي در حوضه زيارت به دو صورت اتفاق مي‌افتد. اثرات تخريبي طبيعي عموماً به صورت باد، بيرون‌زدگي سنگ‌ها و حرکت توده زميني بوده است. اين تخريب‌ها جزو توالي طبيعي اکوسيستم‎ها هستند که از طريق توان خودپالايي سيستم، جبران و ترميم مي‌شوند. در چند دهه اخير، از نظر نزديکي به شهر گرگان، تخريب‌هاي انساني زيادي به وجود آمده است که مي‏توان به ويلاسازي‌هاي بي‎رويه و بدون مجوز در حوضه، کوه‎کني و خاک‌برداري از مناطق غيرمجاز، مسائل اقتصادي – اجتماعي، استفاده بي‌رويه از منابع آب و خاک، عدم تعادل دام و ظرفيت مراتع، عدم رعايت فصل چرا اشاره کرد. [در رودخانه زيارت، برخي تجاوزات به حريم رودخانه نيز صورت گرفته است مانند ساخت منازل مسكوني و ساختمان‌هاي تفريحي.]

هنگام سيلاب و به دليل اين‎که مقطع رودخانه در محدوده‌ي روستاهاي محمدآباد و قربان‌آباد داراي عرض و ارتفاع کم است، رسوبات ناشي از سيل وارد زمين‌هاي کشاورزي مي‎شود. در کف و ديواره‎هاي رودخانه، فرسايش ديده مي‎شود. 4/16 کيلومتر از طول رودخانه‌ها در مسير سنگي و 5/21 کيلومتر از طول رودخانه‌ها در مسير آبرفتي واقع هستند. طبق محاسبات انجام شده از طريق آمار ايستگاه رسوب‌سنجي ناهارخوران، متوسط رسوب سالانه بار معلق 97/14709 تن و رسوب متوسط سالانه بار بستر در دوره‌ي آماري برابر با 26/3872 تن محاسبه شد که در مجموع، متوسط سالانه 23/18582 تن برآورد شده است. [انواع فعاليت‎هاي انساني همچون عمليات کشاورزي، جنگل‎داري، چرا، جاده‌سازي و... بر روي فرآيندهاي فرسايشي به نسبت تشديد شونده، اثر مي‌گذارند. يکي ديگر از مشکلات محدوده‌ي اين رودخانه، ورود پساب‎هاي خانگي و ورود سموم و کودهاي کشاورزي به آن است.]

…

منابع:

• اداره کل منابع طبيعي و آبخيزداري استان گلستان. (1390). مطالعات طراحي سازه‌اي پيشگيري سيل و کنترل جريان واريزه‌اي و رسوب حوزه آبخيز زيارت. گرگان: معاونت آبخيزداري.

• تاجگردان، تکتم، ايوبي، شمس‏الله، و شتايي جويباري، شعبان. (1387). برآورد فرسايش و رسوب به کمک داده‌هاي ماهواره‎اي و سامانه اطلاعات جغرافيايي با استفاده از مدل MPSIAC، مطالعه موردي حوزه‌ي آبخيز زيارت استان گلستان. تهران: پژوهش و سازندگي.

• جندقي، نادر، نجفي نژاد، علي، پيروديان، نادر، و اونق، مجيد . (1383). بررسي خصوصيات رسوب‌شناختي جريان مختلط در حوضه آبخيز زيارت گرگان.  مجله علوم کشاورزي و منابع طبيعي، 11 (اول)، 156-147..

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مولف.

• سازمان جهاد کشاورزي استان گلستان. [بي‌تا]. مطالعات کنترل سيل و فرسايش و رسوب بستر و حاشيه رودخانه زيارت شهر گرگان. گرگان: مؤلف.

• عبدلي، صادق، حسيني، احمد، خسروي، دانيال، خواجه، منصور، حسيني، سيدعلي، و ناظمي، اللهيار. (1387). بررسي و شناخت ويژگي‎هاي رودخانه‎ها و مسيل‎هاي استان گلستان (01-05000120-79). گرگان: مرکز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام استان گلستان.

• مهندسين مشاور پژوهاب شرق. [بي‌تا]. گزارش فرسايش و رسوب حوضه زيارت. گرگان: آب منطقه‏اي گلستان.

• مهندسين مشاور سازآب شرق. (1391). مطالعات هشدار سيل رودخانه زيارت. گزارش تخصصي مرحله اول هيدروليک و سازه‎ها. گرگان: آب منطقه‏اي گلستان.

• مهندسين مشاور سازآب شرق. (1391). مطالعات هشدار سيل رودخانه زيارت: گزارش طرح فعاليت‎هاي اضطراري. گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.