رودخانه دوغ

رودخانه دوغ (مادرسو)    Doogh

طولاني‌ترين سرشاخه‌ي گرگان‌رود.

اين رودخانه، بيشترين مساحت زيرحوضه‌هاي گرگان رود را به خود اختصاص مي‌دهد. رودخانه دوغ، از مناطق جنوب‏شرقي و شرق حوضه سرچشمه مي‌گيرد و داراي 3 سرشاخه‌ي عمده به نام‌هاي رُباطِ قَره‌بيل، قيزقلعه و نَرِدين است. اين سرشاخه‌ها در طول روستاي دشت به هم مي‌پيوندند. رودخانه‌ دوغ که به آن رودخانه مادرسو يا دهانه نيز مي‌گويند، از ارتفاعات كوه چشمه‌خان، در 87 كيلومتري شرق مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي اوليه‌ي اين رودخانه، دشت و آلِمه نام دارند و در روستاي قلعه ‌چشمه‌خان واقع دركنار جاده‌ي بجنورد به گرگان، به هم متصل مي‌شوند و اين رودخانه را تشكيل مي‌دهند.

رودخانه دوغ پس از گذشتن از مناطق و روستاهاي بسيار، سرانجام وارد مخزن سد گلستان مي‌شود. قبل از احداث اين سد، اين رودخانه به گرگان‌رود مي‏پيوست. طول رودخانه دوغ 120 كيلومتر و وسعت حوضه آبريز آن بيش از 1600 كيلومتر مربع است. بيشترين قسمت اين حوضه در مناطق كوهستاني واقع شده است. طول رودخانه دوغ در محدوده‌ي پارک ملي گلستان، 26 كيلومتر و شيب آن 98/1 درصد است. سيل سال‌هاي 1380 و 1381ش، به‌ دليل بارندگي‌هاي بسيار شديد و بي‌سابقه در حوضه اين رودخانه، خسارات جاني فراواني به‌ وجود ‌آورد. آبشار لُوه در حوضه اين رودخانه قرار دارد. در عصر باستان، با ساختن ناور (آب‌بندان) در حدود دهكده‏ي چاي قوشان، آب رودخانه دوغ را از روي گرگان‌رود عبور مي‏دادند و براي آبياري كشتزارهاي ملك علي‌تپه و آبادان‌تپه و قرار محمدتپه مي‌بردند. آثار پايه‌هاي ناوسمان (نهر پايه‌دار) تا سال 1366ش باقي بوده است.

براساس آمار ثبت شده در ايستگاه دشت گلستان، ميانگين درجه حرارت در اين منطقه 6/11 درجه سانتي‌گراد است. سردترين ماه‌هاي سال بين آبان تا اسفند و حداقل دماي ثبت شده در طي دوره‌ي آماري در آذرماه، 5/23- درجه و متوسط حداقل دما در اين ايستگاه برابر 9/3 درجه است. گرم‌ترين ماه سال در اين منطقه تيرماه است كه بيشترين دما، 41 درجه سانتي‌گراد ثبت شده است. متوسط بيشترين دما در اين منطقه، 6/19 درجه سانتي‌گراد برآورد شده است. بيشترين ساعات آفتابي مربوط به مردادماه با متوسط 9/275 ساعت در ماه و حداقل آن مربوط به دي با متوسط 3/139 ساعت در ماه است. پرباران‌ترين ماه سال، اسفندماه با متوسط بارندگي 4/89 ميلي‌متر و كمترين بارندگي در خردادماه با متوسط بارندگي ماهانه 4/29 ميلي‎متر است.

از سال 1380، بارش‌هاي تابستانه به‌طور عمده در مرداد و شهريور، منشأ سيل‌هاي سنگين و مخرب اين منطقه بوده‌اند. آمار حداكثر ثبت شده در ايستگاه تنگراه نشان مي‏دهد كه سيلاب سال 1380، تفاوت بسيار زيادي با ساير آمار ثبت شده در آن ايستگاه دارد. اين سيل باعث ايجاد خسارات بسيار زيادي در سطح منطقه، از جمله تخريب يك سد خاكي، تخريب 20 كيلومتر راه پارک ملي گلستان و پل‌هاي آن و تخريب تأسيسات و ايجاد خسارات فراوان به روستاهاي مسير شده است. تغييرات در حوضه‌ي بالادست، سبب افزايش روان‌آب و فرسايش خاك مي‌شود كه آثار آن را در بخش مياني به‌ صورت جريان‌هاي سيلابي و رسوبي مي‌توان ديد. شكل رودخانه دوغ تحت تأثير عوامل و پارامترهاي گوناگون از جمله: دخالت انسان در طبيعت، تبديل جنگل به زمين‏هاي کشاورزي، شخم در جهت شيب در ديم‌زارها، احداث شبكه‌ي راه‌ها، بهره‌برداري از معادن، چراي بي‌رويه‌ي دام، عوامل زمين‏ساخت و زمين‌شناسي و عوامل اقليمي بوده است. رودخانه‌ي دوغ تا سال 1379، سيلاب‌هاي سنگين همراه با خسارت و تلفات جانبي نداشته است. اين رودخانه در بالادست پارک ملي گلستان در مسير جاده‌ي اصلي گرگان- مشهد، با عرضي حدود 8 تا 12 متر و عمقي حدود 1 تا 5/1 متر، فضايي مناسب براي رفت و آمد مسافران ايجاد مي‌كرد. وقوع سيلاب سال 1380 كه آبدهي آن در گنجايش اين رودخانه نبود، سبب شد كه جنگل در عرضي در حدود 200 متر تخريب و رودخانه بسيار عريض و عميق شود. عامل اصلي فرسايش و رسوب‌گذاري در رودخانه دوغ، سيلاب‌هاي مخرب  اين رودخانه است. مهم‌ترين  سيلي كه در  اين سال‌ها رخ داده، سيل سال 1371 بود که آبدهي لحظه‌اي آن 182 مترمكعب بر ثانيه در محل ايستگاه تنگراه ثبت شده است. در سال 1380 و 1381 نيز سيل سنگين ديگري در اين رودخانه به‌وقوع پيوسته است. در مردادماه 1384، سيلاب سنگين ديگري با دبي 613 مترمكعب در ثانيه در ايستگاه تنگراه ايجاد شده است. در مسير اصلي مادرسو، در اثر سيلاب‌هاي سال‌هاي 1380 و 1381، فرسايش خندقي در بخش انتهايي رودخانه در سه راهي دشت تشديد شده است، به‌طوري كه رودخانه‌ي مادرسو با عرض 10 متر و عمق 6 متر در حال عقب‏نشيني به سمت روستاي دشت است.

آبرفت‌هاي بستر رودخانه دوغ، حاصل فرسايش سازندهاي موجود در حوضه آبخيز بالادست است كه به تدريج در اثر فرآيندهاي هوازدگي مانند هوازدگي فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي، تخريب و توسط جريان‌هاي سيلابي، حمل و با كاهش سرعت آب در بستر کم شيب‌تر، ته‌نشين شده است.

از محدوده‌ي سه راهي دشت تا نزديكي كمپ محيط‏زيست، بافت رسوبي رودخانه، دانه درشت و تا حدودي يكنواخت است. اندازه‌ي دانه‌ها از قلوه‌سنگ تا ماسه متغير است و به ندرت در تركيب دانه‌بندي آن، تخته سنگ به چشم مي‌خورد. از محل كمپ محيط‌زيست به سمت پايين‏دست رودخانه، جنس غالب آبرفت را قلوه سنگ‏‌ها و تخته سنگ‌هاي آهكي درشت تشكيل مي‌دهد. دليل آن، تأثير سيلاب‌هاي ورودي از آبراهه‌هاي فرعي و حمل رسوبات آهكي دانه درشت و حتي تخته سنگ است. بافت رسوبي در بازه‌ي مياني رودخانه، نشان از طغياني بودن رودخانه و آشفته بودن جريان دارد. در بخش انتهايي رودخانه، بافت رسوبات دانه درشت، ولي تا حدي يكنواخت است كه نشان از كاهش انرژي جريان دارد. بافت رسوبي داراي لايه‌بندي مشخص و تناوبي از رسوبات دانه درشت و دانه‌ريز است كه اين مسأله ناشي از جريان‌هاي سيلابي تند و ملايم در دوره‌هاي مختلف است.

رودخانه دوغ داراي شاخه‌هاي  زير مي باشد.

رودخانه‌ي آلمه از کوه‌هاي شرقي رباط قره‌بيل، کورخورد و کوه‌هاي آلمه واقع در 48 کيلومتري جنوب غربي آشخانه  سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي اوليه‌ي آن در روستاي قره‌بيل به‌هم پيوسته در امتداد جاده‌ي بجنورد - گرگان در جهت غرب جريان مي‌يابد و از روستاهاي رباط قره‌بيل، ميرزابايلو و آرمنلو(آرمولو) مي‌گذرد و دامنه‌هاي جنوبي کوه آلمه را طي مي‌کند. طول اين رودخانه، 38 کيلومتر و وسعت حوضه آبريز آن در حدود300 کيلومترمربع است.

رودخانه‌ي دشت از کوه دانيال واقع در 45  کيلومتري جنوب شرقي کلاله سرچشمه مي‌گيرد، در جهت شمال شرقي جريان مي‌يابد، از زمين‏هاي روستاي دشت عبور و شاخه‌هايي را از شرق دريافت مي‌کند. طول آن 25 کيلومتر و حوضه آبريز آن 200 کيلومترمربع وسعت دارد.

رودخانه‌ي دوغ پس از دريافت اين سرشاخه‌ها، درامتداد جاده جريان مي‏يابد و از مناطق تونل گلستان و تنگه‌كلو از ميان جنگل گلستان مي‌گذرد و شاخه‌هاي رودباركركولي، آب‌پران، آب‌سيخونك به آن مي‏پيوندند.

رودخانه‌ي آب‌پَران از دامنه‌هاي شرقي کوه اسماعيل‏خان و کوه عادل پيغمبر در 24  کيلومتري جنوب‌شرقي کلاله سرچشمه مي‌گيرد، ازميان دره‌هاي عميق و پوشيده از جنگل به سمت شمال جريان مي‌يابد و مناطق کندس‌کوه، دشت شاد، کونه، سلووخان و دوشان را آبياري مي‌کند و در شرق روستاي تنگراه، وارد رودخانه‌ي دوغ مي‌شود. طول اين رودخانه14 کيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريزآن حدود 110 کيلومترمربع است که به‌طور كامل، كوهستاني و پوشيده از درخت است. تمام قسمت جنوبي پارک ملي گلستان در حوضه رودخانه‌ي آب‌پران واقع شده است.

رودخانه‌ي آب سيخونک از دامنه‌هاي غربي کوه بيگلو واقع در33 کيلومتري شمال شرقي کلاله سرچشمه مي‌گيرد، به سمت جنوب غربي جريان مي‌يابد و در جنوب روستاي قوشه‌چشمه، به شاخه‌اي که از اين روستا مي‌آيد، مي‏پيوندد و در غرب تنگراه وارد رودخانه دوغ مي‌شود. طول اين شاخه، حدود 9 کيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريز آن 60 کيلومترمربع است که در منطقه‌ي کوهستاني و پوشيده از جنگل واقع شده، به‌طوري که محدوده شمالي پارک ملي گلستان در داخل حوضه آبريز اين رودخانه قرار گرفته است.

رودبارکرکولي از جنوب کوه آق‌مزار واقع در 48 کيلومتري شرق کلاله سرچشمه مي‌گيرد، در جهت غربي جريان مي‌يابد و در منطقه‌ي تونل گلستان وارد رودخانه دوغ مي‌شود. طول اين رودخانه 10 کيلومتر است. پس از دريافت اين سرشاخه‌ها، از مناطق تنگراه، تِرجِنلي، شغال‌تپه وآق‌قميش مي‌گذرد، از دره‌ي كوهستاني خارج و وارد زمين‏هاي شرق كلاله مي‌شود. پس از عبور از كلاله و دريافت آخرين شاخه‌ي خود به نام رودخانه‌ي يكه‌قوز (كلاله) در غرب اين شهر و در روستاي گاميشلي، وارد گرگان‌رود مي‌شود.

رودخانه‌ي يکه‌‏قوز از دامنه‌هاي شمالي کوه قره‏کسمور واقع در 21 کيلومتري شمال شرقي کلاله سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌ي اصلي آن به سمت شمال غربي جريان مي‌يابد، از روستاهاي سواربالا و پايين و ارجنلي مي‌گذرد، سپس به‌ سمت جنوب‏غربي تغيير مسير مي‌دهد و از روستاهاي يکه‌قوزبالا و پايين، آجن سنگرلي وقُوجه‌مَز مي‌گذرد، وارد شهر کلاله شده و سپس در جنوب اين شهر وارد رودخانه دوغ مي‌شود. طول اين رودخانه30 کيلومتر و وسعت حوضه‌ي آبريز آن حدود 180 کيلومترمربع است که در قسمت بالا‌دست پوشيده از جنگل است. اين رودخانه پس از گذر از روستاي يکه‌قوز، شاخه‌هايي را از دامنه‌هاي غربي قره کسموردريافت مي‌کند.

رودخانه‌ي آق‎سو نيز از سرشاخه‌هاي رودخانه دوغ است. اين رودخانه از دامنه‌هاي کوه نقدعلي واقع در 21 کيلومتري شمال‏شرقي شهر کلاله سرچشمه مي‌گيرد. از روستاهاي يکه‌قوزبالا و پايين، طلاغي‌مجور، صالح‌آباد، آجَن‌سَنگَرلي، بگليک، چهارمازو، قوجه‌مز مي‏گذرد و وارد شهرکلاله مي‌شود. طول اين رودخانه 36 کيلومتر است.

…

منابع:

• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شرکت مهندسين مشاور جاماب. 

• شرکت سهامي آب منطقه‌اي گلستان. (1390). گرگان‌رود. بازيابي 12/6/1390 از 97 http://www.gsrw.ir/u-Portal.aspx?GroupsID=.

• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مولف.

• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

• مشاور لار. (1384). مطالعات طرح جامع سيل‌خيزي استان. مهندسي رودخانه دوغ. آب منطقه‌اي گلستان.

• مشاور لار. (1387). مطالعات مرحله دوم ساماندهي رودخانه دوغ، حد فاصل ايستگاه دشت تا تنگراه (جلد 2: گزارش مصوب فني مهندسي رودخانه دوغ). گرگان: آب منطقه‎اي گلستان.