رودخانه تیل‌آباد
رودخانه تيل‌آباد Til-Abad River
يکي از شاخه‌هاي مهم گرگان‌رود.
رودخانه تيل‌آباد که نليوان، قره‌سو، خرمارود و خرمالو نيز ناميده مي‌شود، از کوه‌هاي کماچال و تيل‌آباد واقع در 37 کيلومتري جنوبشرقي مينودشت سرچشمه مي‌گيرد، در جهت شمالغربي جريان مي‌يابد و شاخه‌هاي کوچکي مانند چناشک، فارسيان و قشلاق را دريافت مي‌کند، سپس از روستاهاي نرگس‌چال و تخت‌زمين عبور مي‌کند و در نوده خاندوز، از منطقه‌ي کوهستاني خارج و وارد آزادشهر مي‌شود. از اين محل، رودخانه دو شاخه مي‌شود؛ يک شاخه‌ي آن به نام نوده به سمت شمال روانه و در حوالي روستاي ارتق، پس از پيوستن به رودخانهي چلچاي، وارد گرگان‌رود مي‌شود. شاخه‌ي ديگر (شاخه‌ي اصلي) كه از اين محل به نام قره‌سو ناميده مي‌شود، در نوده خاندوز از رودخانهي تيل‌آباد منشعب شده و از روستاهاي مَميپورجان، بايجق، آق‌چلي بالا و آق‌چلي پايين مي‌گذرد و در روستاي کورکَلي به گرگان‌رود مي‌ريزد. طول رودخانهي تيل‌آباد 75 کيلومتر و مساحت حوضه‌ي آبريز آن 540 کيلومتر مربع است.
اين رودخانه از روستاهاي عباس‌آباد، تيل‌آباد، محمدعلي‌آباد، غزنوي، مهدي‌آباد، جهادآباد، حاجي‌آباد، نوده‌خاندوز، سعيدآباد، قره‌چشمه، دشت‌حلقه، سم‌مختوم و چاي‌بويي مي‌گذرد. همچنين رودهاي چشمه شورسو، کال‌خشک، کال‌سو سراب و راجيان را نيز دريافت مي‌کند.
رودخانه‌هاي نرماب و چلچاي، پس از ورود به شهر مينودشت، به هم ميپيوندند و به تيل‌آباد مي‌ريزند. شهرهاي گنبد، مينودشت، نوده و روستاهاي ناعلاج، پشمك، سارلي‌عليا، كوچك آلوم و قلندرآباد در مسير رودخانهي چلي‌چاي و روستاهاي آرام نرُ پايين و بالا و محمودآباد در مسير رودخانهي نرماب و روستاهاي قولحاجي، ارازمحمد، ارتق‌حاجي و ثمه‌مخدوم در مسير رودخانهي خرمالو قرار دارند.
دماي متوسط سالانه در ايستگاه تيل‌آباد، 13/8 درجه سانتي‌گراد و دامنه‌ي نوسانات آن از 2/1 درجه تا 16/5 درجه سانتي‌گراد است. گرم‌ترين ماه، مرداد و سردترين ماه سال، بهمن است. دماي متوسط سالانه در ايستگاه راميان، 16/1 درجه سانتي‌گراد و دامنه‌ي نوسانات آن از 1/7 درجه تا 20/3 درجه سانتي‌گراد است.
ميزان بارندگي از شمال به جنوب کاهش مي‌يابد. متوسط بارندگي در مناطق شمالي (ايستگاه باران‌سنجي نوده) حدود 700 ميلي‌متر و در مناطق جنوبي و کوهستاني (ايستگاه تبخير سنجي تيل‌آباد) حدود 242 ميلي‌متر است. با توجه به مقادير ريزش کم باران در اين منطقه، زراعت تابستانه نياز به آبياري دارد و در سال‌هاي کم‌باران، حتي در پاييز و زمستان، نيز باغات منطقه و کشت زمستانه آبياري مي‌شوند. با توجه به شرايط کوهستاني و ريزش برف در ارتفاعات مناطق بالادست رودخانه، چشمه ها داراي آبدهي مناسب هستند. اين آبدهي، پايه‌ي مناسبي در حوضه آبريز رودخانه خرمالو به‌وجود آورده است. ريزش‌هاي فصلي که بيش از مقدار نفوذ است نيز تبديل به جريان سطحي مي‌شود. مجموعه‌ي آب چشمه‌ها و جريان سطحي حاصل از ريزش، نياز آب آشاميدني، دامداري و بخشي از نياز زمين‌هاي کشاورزي را تأمين مي‌کند. با توجه به شيب تند و وضعيت قرارگيري زمينها، امکان بهره‌برداري ثقلي از آب رودخانه براي تمامي زمينها وجود ندارد. در نتيجه، آب مازاد رودخانه وارد دشت شده و در نزديکي گنبد وارد رودخانه چلچاي مي‌شود. دو سيل سنگين مرداد ماه 1375 و 1377 رودخانه چلچاي، موجب افزايش ظرفيت اين رودخانه شده است. در رودخانه‌هاي نرماب، خرمالو و چلچاي، زمان اوج سيلاب‌ها کوتاه است. وقوع سيلاب‌ها در سال‌هاي 1376-78 و پس از آن، تغييرات مهمي در مسير رودخانهي نرماب به‌وجود آورده و در خلال آن، فرسايش قابل توجهي در ديواره‌هاي رودخانه رخ داده كه در نهايت منجر به ايجاد مسيرهاي ميانبر و تغيير در شيب رودخانه شده است. در رودخانه خرمالو، از محل پادگان نوده تا پل خروجي آزادشهر - مينودشت، تفاوت محسوسي در مسير رودخانه ديده نمي‌شود. پس از پل خروجي آزادشهر-مينودشت تا انتهاي رودخانه (محل پيوستن به رودخانهي چلچاي)، روند فرسايشي ديواره در فاصله سال‌هاي 1343-87، سبب تشكيل پيچ‌و‌خم در مسير رودخانه شده است. پوشش برفي منطقه‌ي خوش‌ييلاق در زمستان باعث کيفيت مطلوب آب شده و قسمتي از آب رودخانهي تيل‌آباد که منشأ چشمه‌اي دارد، براي آشاميدن استفاده مي‌شود.
اغلب مسير محدوده‌ي كناره‌هاي رودخانه‌هاي نرماب، خرمالو و چلچاي، پتانسيل بالايي در فرسايش دارد و اين كناره‌ها حتي در برخي روستاها و شهرها در حال فرسايش و تخريب است و نياز به تثبيت و حفاظت دارد. برداشت بي‌رويه و غيراصولي و مخرب مصالح رودخانه‌اي، علاوه بر پايين انداختن كف بستر رودخانه، باعث تغيير تركيب سنگ‌دانه‌ها و دانه‌بندي مصالح بستر مي‌شود.
نوع زمينها از ارتفاعات قلعه قافه تا شهرستان مينودشت، شامل 57 درصد زمين‌هاي جنگلي، 41 درصد ديم‌زار و بقيه مرتع، زمين‌هاي کشاورزي آبي، مناطق مسکوني و جاده است. 35 درصد سنگ‌هاي آن بسيار مقاوم، 60 درصد مقاوم و بقيه در رده‌هاي حساس قرار دارند. در اين محدوده، فرسايش شديد وجود ندارد، اما کناره‌ي بستر چلچاي در اغلب نقاط به صورت صخره‌اي است. ميزان فرسايش و رسوب در اين قسمت، به ترتيب برابر 313 و 88 مترمکعب در کيلومتر مربع در سال برآورد شده است. عوامل مؤثر و عمده در ايجاد فرسايش و رسوب، شامل بافت ناپايدار و حساس خاک در اغلب نقاط، نحوه‌ي استفاده از زمينها و شيب تند است. از شهرستان مينودشت تا 2 کيلومتري شهرستان گنبدکاووس، 3/3 درصد زمين‌هاي جنگلي، 42/8 درصد ديم‌زار، 5/76 درصد کشاورزي آبي و بقيه مرتع، مناطق مسکوني و جاده است. سنگ‌هاي اين منطقه حساس و بسيار فرسايش‌پذير هستند. ميزان فرسايش و رسوب در اين قسمت به ترتيب برابر 351 و 110 مترمکعب در کيلومتر مربع در سال بر آورد شده است. در ابتداي مسير رودخانهي چلچاي، از محل پل تفرجگاه تنگه در بالادست شهر مينودشت تا محل تلاقي با رودخانهي نرماب، ديواره‌هاي رودخانه در بازه‌ي جنگلي رودخانهي چلچاي پايدار بوده و فرسايش عمده‌اي نداشته است.
رودخانهي خرمالو در محل ورود به زمين‌هاي کم‌شيب، پر از رسوبات درشت دانه‌اي است که سيلاب‌ها به مرور زمان از مناطق بالادست آورده‌اند. پايين‌دست اين رودخانه، کناره‌ي صخره‌اي دارد و در نقاط خاکي، فرسايش بالاست. در مجموع، رودخانهي خرمالو از گرگان‌رود تا 25 کيلومتري در داخل رودخانه، به دليل وجود زمين‌هاي جنگلي و ساير شرايط، مشکل فرسايشي زيادي ندارد، اما از حدود بالاتر از روستاي وطن، وضعيت فرسايشي آن متفاوت مي‌شود و به بيشترين شدت خود مي‌رسد.
رودخانهي تيل‌آباد در ادامه‌ي مسير، از روستاهاي اَزدارتپه، قِزِلجه، آق‌امام، پَشمَک و توق‌تمش مي‌گذرد و پس از پيوستن به رودخانه‌هاي نرماب، پشته و چلچاي که رودخانهي قره‌سو، اراز کوسه را تشکيل مي‌دهد، در جنوبغربي گنبد به گرگان‌رود متصل مي‌شود. روستاهاي متعددي در طول مسير، از تيل‌آباد تا نوده، از آب اين رودخانه براي کشت شالي استفاده مي‌کنند. آبگيري و بهره‌برداري از رودخانهي تيل‌آباد، از روستاي تيل‌آباد تا نوده بدون استفاده از موتور پمپ و پس از ورود به دشت و عميق شدن رودخانه، توسط موتور پمپ انجام مي‌شود. به علت عدم پوشش گياهي در ابتداي حوضه‌ي آبريز و شيب تند در قسمت ابتدا تا مياني، رسوبات زيادي در مواقع سيل با خود به همراه دارد. به علت ملايم بودن شيب در طول مسير دشت، معادن غني شن و ماسه در آن به وجود آمده است. مسير قديمي (رودخانهي فصلي سيل‌گير) رودخانه از نوده تا گرگان‌رود، يکي از معادن مناسب شن و ماسه است.
رودخانه تيل‌آباد داراي شاخه‌هاي زير است.
شاخه‌ي چشمه شورسو كه در جنوب شهرستان مينودشت جريان دارد، از کوه النگ واقع در 30 کيلومتري جنوبشرقي آزادشهر سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانه كه 4 كيلومتر طول دارد، از آبادي‌هاي خوش‌ييلاق و محمدعلي آباد عبور مي‌کند و به رودخانهي تيل‌آباد مي‌ريزد. طول رودخانه 19 کيلومتر است.
چِناشک از شاخه‌هاي سرچشمه‌اي تيل‌آباد است و از دامنه‌هاي شرقي کوه خواجه قنبر در 50 کيلومتري جنوبشرقي گنبدکاووس و کوه بوقوتو واقع در 26 کيلومتري جنوبشرقي مينودشت سرچشمه مي‌گيرد و در جهت جنوبغربي جريان مي‌يابد. سپس، از روستاهاي تلوين و کاشيدار عبور مي‌کند و در روستاي غزنوي به رودخانهي تيل‌آباد مي‌پيوندد. طول اين رودخانه 30 کيلومتر و حوضه‌ي آبريز آن حدود 160 کيلومترمربع است و از روستاهاي وامَنان و غزنوي مي‌گذرد. سرشاخه‌ي کوچک غزنوي از شاخه‌هاي رودخانهي چناشک است که در جنوبشرق مينودشت جريان دارد. از کوه‌هاي بوقوتو و خواجه قنبر سرچشمه مي‌گيرد، از روستاهاي تُلوين، گلستان و نَراب عبور مي‌کند و سرانجام به رودخانهي چناشک مي‌ريزد. نام ديگر اين رودخانه، چايلاق و طول آن 17 کيلومتر است.
قره‌سو با طول 24 كيلومتر که در شمال و شمال شرق آزادشهر جريان دارد، در نوده خاندوز از رودخانهي تيل‌آباد منشعب مي‌شود، از مناطق مميپورجان، بايجق، آق‌چلي بالا و آق‌چلي پايين مي‌گذرد و سرانجام به گرگان‌رود مي‌ريزد.
شاخه‌ي چهارکال از ديگر شاخه‌هاي سرچشمه‌اي رودخانه تيل‌آباد است که از 3 شاخه‌ي عمده‌ي کوچک تشکيل شده است. اين رودخانه كه طول آن 25 كيلومتر و حوضه‌ي آبريز آن حدود 160 كيلومترمربع است، پس از ادغام با شاخه‌ي چناشک، رودخانهي تيل‌آباد را به وجود مي‌آورد. اين سرشاخه از کوه‌هاي شمس‌دره، عباس‌تخته و پشته، واقع در حدود 20 کيلومتري جنوبشرقي مينودشت و شاخه‌ي اصلي آن از دامنه‌هاي کوه عباس‌تخته در 54 کيلومتري جنوبشرقي گنبدکاووس سرچشمه مي‌گيرد. ابتدا به سمت جنوب غربي جريان مي‌يابد، از دامنه‌هاي جنوب غربي کوه‌پشته به سمت غرب تغيير جهت مي‌دهد، رودخانهي کال‌زو را دريافت مي‌کند و به‌سمت شمال تغيير مسير مي‌دهد.
شاخه‌ي کوچک کال‌زو از شاخه‌هاي رودخانهي چهارکال است که در جنوب شرق مرکز مينودشت جريان دارد. از کوه‌هاي رضو و کماچال در حدود 55 کيلومتري جنوب مينودشت سرچشمه مي‌گيرد و در جهت شمال شرقي جريان مي‌يابد. سپس از روستاي چفت رضو گذشته و پس از دريافت شاخه‌اي كوچك، وارد سرشاخه‌ي چهاركال مي‌شود. طول اين رودخانهي فصلي 10 كيلومتر است.
شاخه‌ي کال‌خشک با طول 17 كيلومتر و حوضه‌ي آبريز كوهستاني، از کوه‌هاي عباس‌تخته و پشمن دره در 40 کيلومتري جنوبشرقي مينودشت و از مجاورت رودخانهي چهارکال سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانهي فصلي، ابتدا در جهت شمال جريان مي‌يابد و کوه تيل‌آباد را دور مي‌زند، پس از عبور از مزرعه کلاته‌رضا، به سمت جنوب غربي تغيير مسير مي‌دهد، در روستاي تيل‌آباد به رودخانه چهارکال مي‌پيوندد و رودخانه تيل‌آباد را تشکيل مي‌دهد.
شاخه‌ي سوسراب با طول 12 كيلومتر، از دامنه‌ي شمالي کوه چکلسري در 33 کيلومتري جنوبشرقي گنبدکاووس سرچشمه مي‌گيرد. از ميان دره‌اي عميق در جهت شمالغربي جريان مي‌يابد. روستاهاي سررودبار و سوسرا را آبياري مي‌کند و در غرب روستاي سوسرا به رودخانهي تيل‌آباد مي‌ريزد. آب اين شاخه، دائمي و با دبي کم است.
شاخه‌ي فارسيان كه حدود 8 كيلومتر است، از دامنه‌هاي جنوبي کوه اوجانيولي در 35 کيلومتري جنوب شرقي گنبدکاووس سرچشمه مي‌گيرد و به سمت جنوب جريان مي‌يابد. با شاخه‌ي کوچکي به‌نام دره‌ي جوجه‌قر، که از دامنه‌هاي جنوب شرقي همين کوه سرچشمه مي‌گيرد، برخورد و زمين‌هاي روستاي فارسيان را آبياري مي‌کند و در 2 کيلومتري جنوب همين روستا، وارد رودخانهي تيل‌آباد مي‌شود. اين شاخه‌ي كوچك، جريان فصلي و کم دارد.
شاخه‌ي قشلاق از دامنه‌هاي شمالي کوه النگ در 45 کيلومتري جنوبشرقي گنبدکاووس سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي اوليه‌ي آن در روستاي رودبار به هم ميپيوندند. رودخانه در جهت شمالشرقي جريان مي‌يابد، از روستاي قشلاق عبور مي‌کند، سپس شاخه‌ي کوچکي به نام بوزچال دريافت کرده، وارد رودخانهي تيل‌آباد مي‌شود. طول اين رودخانه 15 کيلومتر و حوضه‌ي آبريز آن حدود 110 کيلومتر مربع بوده که کوهستاني و پوشيده از جنگل است. اين رودخانهي دائمي، ميزان آبدهي کمي دارد و از آبادي‌هاي قشلاق معصوم‌آباد و اسلام‌آباد مي‌گذرد.
شاخه‌ي راجيان با طول 4 كيلومتر در جنوبشرق آزادشهر جريان دارد و از کوه چکلسري در 20 کيلومتري جنوبشرقي اين شهر سرچشمه مي‌گيرد. در مسير رودخانه، آبادي وجود ندارد و سرانجام به رودخانهي تيل‌آباد مي‌ريزد.
رودخانه‌ي‌چل‌چاي با طول 30 كيلومتر، از دامنه‌هاي کوه نرمدار در 27 کيلومتري جنوبشرقي مينودشت سرچشمه مي‌گيرد. شاخه‌هاي متعدد آن در حوالي روستاي دروک به‌هم پيوسته، سپس چلچاي به شمالغربي جريان مي‌يابد و روستاهاي دروک، عروسک، حسن کل‌لف، افرا و آرام را آبياري مي‌کند. حوضه‌ي آبريز آن کوهستاني و حدود 160 کيلومتر مربع است. اين رودخانه، از مناطق جنوبي حوضه و کوه‌هاي پوشيده از جنگل سرچشمه مي‌گيرد و تا محل تفرجگاه شهر مينودشت به نام تنگه، به طور كامل کوهستاني است. پس از عبور از اين منطقه، از وسعت مناطق کوهستاني و جنگلي کاسته شده و فعاليت‌هاي کشاورزي در ساحل رودخانه نمايان مي‌شود. در ادامه‌ي مسير، رودخانهي چلچاي وارد مينودشت مي‌شود و پس از عبور از آن و در انتهاي خروج از شهر مينودشت، رودخانهي نرماب به آن مي‌پيوندد.
رودخانه نرماب (يا پاچنار) از دامنه‌هاي غربي کوه حاجيلرداغ در 18 کيلومتري جنوب مينودشت و از كوه‌هاي علي‌زمان‌تو و گرمويي در 15 كيلومتري جنوبشرقي مينودشت سرچشمه مي‌گيرد، در جهت شمال جاري مي‌شود و روستاهاي پاسنگ و سران را آبياري مي‌کند. در روستاي پشته، شاخه‌اي را از غرب دريافت مي‌کند و به سمت شمالشرقي تغيير مسير مي‌دهد و در روستاي جنگلده، شاخه‌اي کوچک را از شرق دريافت مي‌کند. پس از عبور از روستاي آرام نرو، وارد شهر مينودشت مي‌شود. طول اين رودخانه 25 کيلومتر و حوضه‌ي آبريز آن، کوهستاني و مرتفع است. وسعت حوضه‌ي آبريز آن حدود 200 کيلومتر مربع است. رودخانهي نرماب در قسمت غربي حوضه‌ي رودخانهي چلچاي و از نواحي كوهستاني - جنگلي جنوب حوضه گرگان‌رود سرچشمه مي‌گيرد. اين رودخانه پس از عبور از كنار روستاهاي پسپشته و جنگلده، به ايستگاه آبسنجي جنگلده مي‌رسد. محل احداث سد مخزني نرماب، در پايين‌دست ايستگاه جنگلده قرار دارد. طول رودخانه از محل سد مخزني نرماب تا محل اتصال به چلچاي، 8/7 كيلومتر است.
رودخانهي خرمالو (تيل‌آباد) از مناطق جنوبي و جنوبغربي حوضه سرچشمه مي‌گيرد و چندين سرشاخه‌ي عمده دارد. اين سرشاخه‌ها در بالادست پادگان نظامي نوده به يكديگر متصل مي‌شوند و رودخانهي خرمالو (تيل‌آباد) را تشكيل مي‌دهند. تا ابتداي شهر نوده، مسير رودخانه به‌طور كامل كوهستاني و همراه با پوشش جنگلي است. در پايين‌دست ايستگاه آبسنجي نوده، از مسير كوهستاني كاسته شده و دشت‌هاي كشاورزي در دو طرف رودخانه ديده مي‌شوند. رودخانهي خرمالو، در ادامه وارد دشت مي‌شود و در مسير خود، از كنار روستاهاي زيادي مي‌گذرد و سرانجام قبل از ورود به شهر گنبد، به رودخانهي چلچاي متصل مي‌شود.
…
منابع:
• افشين، يدالله. (1373). رودخانه‌هاي ايران (جلد 2، چاپ اول). تهران: شركت مهندسين مشاور جاماب.
• سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. (1382). فرهنگ جغرافيايي رودهاي کشور: حوضه آبريز درياي خزر (جلد 2، چاپ اول). تهران: مولف.
• مشاور بوم‌آباد. (1378). مطالعات جامع توسعه کشاورزي حوضه‌هاي آبريز شمالي و شمال گرگان‌رود (جلد 2: اقليم و هواشناسي). تهران: وزارت کشاورزي.
• مشاور لار. (1384). مطالعات طرح جامع سيل‌خيزي استان (فرسايش و رسوب). گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.
• مشاور لار. (1385). مطالعات طرح جامع سيل‌خيزي استان (مهندسي رودخانه نرماب، خرمالو و چلچاي) گرگان: آب منطقه‌اي گلستان.
• مشاور موج آب. [بي تا]. مرحله اول طرح تأمين انتقال و ذخيره آب اراضي 500 هکتاري روستاي تيل‌آباد (جلد 2: مطالعات بهره‌برداري از آب رودخانه). گرگان: سازمان جهاد کشاورزي استان گلستان.