درياچه ايمر
درياچه ايمر Eemer
درياچهاي در شمال شهر علي‌آباد کتول.
ايمر، در حوضه‌ي آبريز رودخانه‌ي زرينگل واقع شده و وجه تسميه آن، نزديکي به روستاهاي ايمر است. سه روستاي ايمر ملاساري، ايمر تورملا و ايمر حاجي الّهيار در فاصله اندکي از آن قرار دارند. اين روستاها محل اسکان يکي از طوايف ترکمن به نام ايمر است.
درياچه ايمر قدمت بسياري دارد و سابقه بهرهبرداري از آن طولاني است. اين درياچه از سويي مهار کننده‌ي سيلاب‌هاي منطقه است و از سوي ديگر، از آب آن براي کشاورزي و پرورش ماهي استفاده مي‌شود. درياچه از دو آب‌بندان نزديک به هم، به نام ايمر 1 و 2، به وسعت 480 هکتار تشکيل شده است و توسط ستاد پشتيباني سپاه پاسداران اداره مي‌شود.
در جنوب درياچه، شاخههايي از رودخانه‌ي زرينگل جريان دارد و در شمال آن نيز رودخانه‌ي گرگانرود از شرق به غرب در جريان است. بنابراين، با وجود تبخير زياد منطقه، داراي آب کافي است. علاوه بر اين درياچه، چندين آب بندان در اين منطقه وجود دارد که از شاخههاي رودخانه زرينگل و يا از سيلاب‌هاي سطحي، پر از آب ميشوند. سيلابها، رسوبات آبرفتي ضخيمي را در منطقه برجاي نهادهاند که خاک کشاورزي حاصلخيزي را تشکيل دادهاند و با بهرهمندي از آب بندانها، محصولات گوناگوني به عمل ميآيد.
بر اساس اندازهگيريهاي ايستگاه هواشناسي گنبدکاووس، متوسط درجه حرارت سالانهي منطقه 7/17 درجه سانتيگراد با حداکثر دماي 4/45 در تابستان و 4/10- در زمستان است. بارندگي سالانهي منطقه، اندک و حدود 9/472 ميليمتر و ميانگين رطوبت نسبي 7/64 درصد گزارش شده است. تبخير سالانهي ناحيه، بالا و 6/1271 ميليمتر است. دبي متوسط رودخانه‌ي تغذيه کننده‌ي آب بندان، 5/1 متر مکعب در ثانيه است و در اواخر زمستان و اوايل بهار و در مواقع سيل، آبگيري ميشوند. ميانگين تبخير از هر هکتار سطح درياچه، 5/1 تا 2 ليتر در ثانيه است.
از نظر علمي، اين درياچه، گودال بزرگي بوده که در زمان گذشته به صورت طبيعي ايجاد شده است. وجود اين گودال، سبب شد تا بخشي از جريان آب رودخانه و سيلاب در آن سرازير و ذخيره شود. از آب ذخيره شده در اين گودال‌ها، در زمان نياز براي آبياري زمينهاي زيرکشت در منطقه استفاده مي‌شد. بنا بر نظري ديگر، مردم اين منطقه، از دوران پيش از اسلام، ناورها (آب بندانها) يا استخرهاي بزرگ به مساحت 100 تا 500 هکتار ساخته بودند که براي ذخيره‌ي سيلاب‌هاي کوهستاني استفاده مي‌شد. آنها آبهاي سيلابي را که در فصل بهار به صورت رودخانههاي بزرگ جريان داشت، در آن جا ذخيره و براي آبياري کشتزارها در تابستان استفاده ميکردند. بزرگ‌ترين اين ناورها، ناور ايمر در کنار دهکدهي ايمر، بي‌بي‌شيروان (با مساحت حدود 100 هکتار در کنار دهکده بيبي شيروان) و ناور قادي (در کنار دهکده سلاق ياسي تپه) است. ضخامت خاکريز اين ناورها، 15 تا 20 متر است. رابينو در کتاب خود، از آن به عنوان بند ايمر ياد کرده و مينويسد که فندرسک از شمال به اراضي ايمر محدود مي‌شود، آب فندرسک که از گردنهي دارکلا جاري است، در بند ايمر به گرگانرود ملحق مي‌شود. منبع تأمين آب درياچه‌ي ايمر، شاخه‌اي از رودخانه‌ي چاه علي است که از دامنه‌ي غربي رشته کوه خاکسا در 16 کيلومتري جنوب شرق علي‌آباد سرچشمه مي‌گيرد و به درياچه‌ي ايمر ميريزد.
در آب بندان ايمر، انواع ماهيان گرم آبي، شامل کپور معمولي، فيتوفاک (کپور نقرهاي)، آمور سفيد (ماهي علفخوار) و کپور سرگنده پرورش داده مي‌شود. در اين آب بندان، به صورت حاشيهاي، رويشهاي تالابي از جمله ني، لويي و جگن به چشم ميخورد. وسعت زياد آب‌بندان و وجود منابع غذايي شامل فيتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها، سبب مهاجرت پرندگان، به ويژه در فصل پاييز و زمستان مي‌شود. هنگام کشت محصولات آبي، از اين آب‌بندان براي آبياري بخشي از زمينهاي کشاورزي که در مجاورت آن قرار دارند، استفاده مي‌شود. بنابراين، انشعاباتي شامل نهرها و کانالهاي آبرساني براي استفاده مزارع ايجاد شده است. در زمينهاي کشاورزي ايمر، به علت آب فراوان، محصول برنج کشت مي‌شود. بهرهبرداري از آب‌بندان ايمر، دو منظوره (کشاورزي و پرورش ماهي) است. در سال 1346، اين محل براي حفاري‌هاي نفتي مورد توجه شرکت ملي نفت ايران قرار گرفت و يک حلقه چاه حفاري اکتشاف نفت به نام ايمر1 در مجاورت درياچه احداث شد. هدف اصلي از اين حفاري، کشف مخازن نفت و گاز بود. نتيجه‌ي حفاري، براي استخراج نفت و گاز مناسب نبود، ولي اطلاعات علمي مفيدي از لايههاي زيرزميني محل بهدست آمد.
…
منابع:
• رابينو، ياسنت لويي. (1336). سفرنامه مازندران و استرآباد. (ترجمه غلامعلي وحيد مازندراني). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
• زنده دل، حسن. (1379). استان گلستان: مجموعه راهنماي جامع ايرانگردي. تهران: موسسه تحقيقات و انتشارات ايرانگردان- جهانگردان.
• ستوده، منوچهر. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 5، چاپ اول). تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.
• شرکت آبادگران طبرستان. (1382). گزارش مطالعات و طراحي آب بندان ايمر. گرگان: شرکت تعاوني ايثار شمس گلستان.
• شرکت تعاوني توليدي ايثار شمس گلستان. (1383). طرح اصلاح و مرمت آب‌بندان ايمر1 به منظور پرورش ماهيان گرمابي. گرگان: اداره كل شيلات استان گلستان.
• معيني، اسدالله. (1344). جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت. تهران: طبع کتاب.
• موسوي روحبخش، سيدمحمد. (1380). زمين‌شناسي درياي خزر. تهران: انتشارات سازمان زمين‌شناسي و اکتشافات معدني کشور.
• مهندسين مشاور خزر. (1373). مطالعات شناسايي توجيهي حوزه آبخيز زرين گل- کبودوال (جلد 13). گرگان: شرکت خدمات مهندسي جهاد.
• ميکاييلي، علي‌رضا. (1382). طراحي تفرجگاهي منطقه شيرآباد به منظور توسعه فضايي و کاربردي توريسم و اکوسيستم. (شماره 123ط). گرگان: سازمان مديريت و برنامه‌ريزي استان گلستان.