دبستان نظامی

دبستان نظامي

Nezami School

نخستين مدرسه‌ي جديد در کردکوي.

ساختمان دبستان‌ نظامي در خيابان شهيد بهشتي کنوني قرار دارد. اين دبستان براساس شنيده‌ها، در فاصله زماني‌ بين سال‌هاي 1306-1300ش تحت عنوان «مدرسه دولتي کردمحله» در بنايي به نام «تکيه» توسط يکي از اهالي به نام لطف‌الله بني‌عقيل (زميني که هم‌اکنون بناي اداره و مجتمع فرهنگي ارشاد اسلامي در آن قرار دارد) تأسيس گرديد. کلاس‌هاي اين مدرسه در چهار پايه بود. دبستان‌ نظامي سال‌ها بعد، «مدرسه دارا کردمحله» ناميده شد. مديريت اين مدرسه برعهده‌ي شخصي به نام حبيب‌ا... خان مبشري شاهرودي بود و کلاس‌هاي درس نيز به وسيله‌ي وي و با کمک برادرش لطف‌الله خان اداره مي‌شد.

اين مدرسه در سال 1314ش به نام «حکيم نظامي گنجوي» به اختصار «دبستان نظامي» نام‌گذاري شد و تا خردادماه 1317 در تکيه ذکر شده، به فعاليت آموزشي خود ادامه ‌داد.

سال‌ها قبل از احداث بناي دولتي دبستان نظامي، زمين مجهول‌المالکي به وسعت تقريبي پنج هکتار، در فاصله بين عقيلي محله در غرب، حسيني محله در شرق، عراقي محله و درزي محله در جنوب وجود داشت که محل تجمع و بازي مردم به ويژه جوانان بود، که به آن «ميدان» مي‌گفتند، از آن‌جا که نماز عيدهاي فطر و قربان نيز در آن‌جا برگزار مي‌گرديد، به اين محدوده «مصلا» نيز گفته مي‌شد.

در زمان پهلوي اول، دو خيابان عمود بر هم، يکي در امتداد جاده‌ي شوسه‌ي تهران به گرگان و ديگري در امتداد جاده‌ي شوسه‌ي بندرشاه (بندرترکمن) به کردکوي کشيده شد که اين زمين (ميدان) را به چهار قسمت تقسيم کرد.

در داخل زاويه‌ي خياباني که در امتداد جاده بندرترکمن و خياباني که در امتداد جاده‌ي تهران به گرگان واقع مي‌شد، زميني به وسعت تقريبي 10 هزار مترمربع وجود داشت که مدرسه‌ي نظامي در گوشه‌اي از آن بنا گرديد.

رشد آمار دانش‌آموزان، ضرورت تفکيک مدارس دخترانه از پسرانه و نبودن زمين مناسب در محدوده‌ي کردکوي در آن زمان، موجب شد که داخل محوطه‌ي دبستان، مدارس ديگري نيز احداث گردد. همچنين اجراي طرح توسعه‌ي خيابان‌هاي جنوبي و شرقي موجب شد که از مساحت آن کاسته شود و از مقدار 10 هزار مترمربع، امروزه با احتساب زيربنا، تقريباً هزار مترمربع به مدرسه‌ي‌ نظامي اختصاص دارد.

امروزه دو بناي آموزشي، هر يک در سه طبقه در قسمت شمالي محوطه و يک نمازخانه در شرق و بناي شرکت تعاوني مصرف فرهنگيان در غرب، در فاصله‌اي بسيار کم از بناي دبستان ساخته شده است.

بناي دبستان نظامي کردکوي، هم‌زمان با مدارس تبري نوکنده، خاقاني کفشگيري، ايرانشهر گرگان و هدايت بندرشاه (بندر ترکمن)، در زمان رضاشاه توسط مهندسان آلماني در ارديبهشت ماه 1316ش شروع شد و در مهر ماه 1317 به بهره‌برداري رسيد. اطراف زميني که به اين مدرسه اختصاص داشت، به وسيله‌ي پايه‌هاي چوبي و تيرک‌هايي که به صورت ضربدري اين پايه‌ها را به هم متصل مي‌ساخت، محصور شده بود.

اين حصار بعد از سقوط رضاشاه، کم‌کم از بين رفت و نگارنده که در سال تحصيلي 1329ش قدم در اين مدرسه نهاد، بقاياي آثار آن را ديده است.

ملک‌الشعراي بهار در زمان تصدي خود در وزارت فرهنگ، به کردکوي آمد و به ديدار يکي از علماي وقت کردکوي به نام آقا سيد هاشم معروف به حاجي آقا بزرگ (که از دوران طلبگي در مشهد يکديگر را مي‌شناختند) رفت و طبق درخواست او، دستور داد تا در اين مدرسه، علوم کشاورزي نيز تدريس شود. بنابراين دبستان نظامي کردکوي، چند سالي «دبستان کشاورزي» نيز ناميده مي‌شد.

شايد به دليل تدريس علوم کشاورزي بوده است که آثار کرت‌بندي‌ها و جوي‌کشي‌ها و وجود درختاني همچون هلو، زردآلو و درختان سرو تا سال‌ها بعد به چشم مي‌خورد.

بناي دبستان نظامي، در يک طبقه و در امتداد محور شرقي ـ غربي ساخته شد. اين مدرسه داراي يک سالن سراسري و شش کلاس درس است که چهار کلاس آن در بدنه‌ي جنوبي و دو کلاس در انتهاي شرقي و غربي سالن واقع شده است.

پيشکن ورودي اين بنا از جبهه‌ي جنوبي با يک فضاي ستون‌دار (چهار ستون مدور) و مسقفِ پيش آمده، تعبيه گرديد و قرينه‌ي همين فضاي چند ضلعي در جبهه‌ي شمالي نيز ديده مي‏شود. دو فضاي ورودي و خروجي و کلاس‌ها، آن را به گونه‌اي موزون و متقارن نزديک نموده است، با اين تفاوت که از پيشکن شمالي، بعدها با تغييراتي، به عنوان اتاق مدير و کارکنان آموزشي استفاده شد و در دو سمت شرقي و غربي ورودي بنا، اتاقک‌هايي به عنوان انبار و آبدارخانه ساخته شد.

در ساخت اين بنا، فضاي مورد نظر را که 508 مترمربع وسعت داشت، با کرسي چيني، ارتفاع داده و در درون اين کرسي، گربه‌روهاي هشت‌گانه‌اي کار گذاشته شد تا با گردش هوا، اصل رطوبت‌گريزي از بناهاي اين منطقه (که در برابر رطوبت بالا آسيب‌پذير مي‌باشند)، رعايت شده باشد.

جرزهاي اين بنا که علاوه بر نقش تفکيک فضا و تقسيم‌بندي، نقش باربري سقف را نيز برعهده دارند، با مصالح آجر و ملات شفته آهک به ضخامت 50 سانتي‌متر احداث گرديده‌اند. نماي عمومي دو سوي بنا از بيرون، با سيمان ساده، اندوده شده و اتاق‌هاي درس و سالن، با گچ، سفيدکاري شده و فاقد تزئين خاص است و اين امر متأثر از کاربري آموزشي آن بوده است.

اين بنا که در قديم از چهار طرف داراي فضاي باز بوده، امروزه فقط از سمت شمال، فضاي باز دارد که در واقع، حياط مدرسه است. بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، فضاي جنوبي دبستان در طرح تعريض خيابان شهيد بهشتي واقع شد.

خروجي‌هاي شمالي دبستان نظامي، به وسيله‌ي سه درب چوبي دو لنگه‌اي، باز و بسته مي‏شود که دو خروجي در دو طرف به دانش‌آموزان و يک خروجي در وسط به کارکنان اختصاص دارد. خروجي و ورودي جنوبي بنا نيز به کارکنان، مراجعه کنندگان و اولياي دانش‌آموزان اختصاص داشته است.

سقف اين بنا به وسيله‌ي پلورها و خرپاهاي چوبي به شيوه‌ي معمول در شمال ايران ساخته شده که از دو سمت شمالي و جنوبي داراي آبريز است.

پوشش بيروني بنا که ابتدا از نوع سفال بوده، هم اکنون از جنس ايرانيت است و پوشش دروني آن که گچ‌کاري با آستري از کاهگل بود، امروزه تخته کوبي شده است.

نورگيري بنا از سمت جنوب به وسيله‌ي پنجره‌هاي بزرگ چوبي و از سمت شمال به وسيله‌ي پنجره‌هاي کوچک (بازشوهاي) چوبي صورت مي‌گيرد، به گونه‌اي که در تعبيه‌ي اين پنجره‌ها در شمال و جنوب ساختمان، نوعي تقارن و تقابل ديده مي‏شود.

مديران دبستان نظامي عبارت بودند از: حبيب‌الله خان مبشري شاهرودي، فتح‌الله عامي يزدي، فاضلي، سعيد مصلحي طالقاني، فتح‌الله عقيلي تهراني، مهدي سپهري، فتح‌الله بحري انارکي، سيد اشرقي، باوند، جهان‌زاد، ميرضيائي، قائمي، حاجي ارازي، علائي، اسديان، سيد کاظم طياري، سيد جعفر عقيلي طياري، حبيب‌الله رضايي، سيد محمد احمدي، سيد حسين آل‌عقيل و محمدعلي محمدي.

طولاني‌ترين زمان مديريت مدرسه از سال 1351 تا 1365ش، به مدت 15 سال با سيدحسين آل‌عقيل بود.

از سال 1322ش، زمان مديريت آقاي جهان‌زاد، کفالت و نمايندگي اداره فرهنگ کردکوي به وي واگذار شد. امور اداري و نمايندگي، سال‌ها در همين دبستان انجام مي‌گرفت. در واقع، مدير دبستان نظامي، نمايندگي آموزش و پرورش شهرستان گرگان را نيز برعهده داشت، تا اين که در سال 1336ش، در زمان آقاي اسديان، امور اداري به جاي ديگري انتقال يافت. در اين سال، دبستان‌ نظامي 510 متر اعيان و 000/10 متر عرصه داشت.

در سال 1365ش دبستان نظامي به مدرسه راهنمايي و دبيرستان تغيير يافت. هم‌اکنون از بناي مدرسه‌ي نظامي به عنوان هنرستان دخترانه محدثه استفاده مي‏شود.

…

منابع:

• بني‌فاطمه، سيدنجم‌الدين. (1387). مصاحبه شخصي جعفرقلي كياني.

• سالنامه فرهنگ گرگان. (1337). اداره فرهنگ گرگان.

• کياني، جعفرقلي. (1389). پيشينه‌ي فرهنگي شهرستان کردکوي (جلد 2). گرگان: مختومقلي فراغي.

• هم‌شاگردي سلام. (1388). ويژ‌ه‌نامه مراسم بزرگداشت هفتادمين سال تأسيس دبستان حکيم نظامي شهرستان کردکوي.