دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان

دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان               Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources

قديمي‌ترين دانشگاه تخصصي کشاورزي و منابع‌طبيعي و نخستين مرکز آموزش عالي در استان.

دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان، فعاليت اوليه‌ي خود را در تاريخ يازدهم مهر سال 1336ش با نام «آموزشگاه عالي جنگل و مرتع» آغاز کرد. در مراسم افتتاحيه آموزشگاه، تيمسار سرلشگر اخوي، وزير وقت کشاورزي و تيمسار امجدي، مديرعامل وقت بنگاه جنگل‌ها حضور داشتند. تأسيس آموزشگاه عالي جنگل و مرتع، ريشه در ايجاد نهادي به نام «بنگاه جنگل‌ها» دارد که در 21 اسفندماه 1327ش، تحت نظر وزارت کشاورزي ايران شکل گرفت. اين نهاد داراي شخصيت حقوقي مستقل بود و از روي اصول بازرگاني و بهره‌برداري اداره مي‌شد. بنگاه جنگل‌ها داراي يک هيأت مديره‌ي سه نفره بود. اين بنگاه، آموزشگاه عالي جنگل و مرتع را اداره مي‌کرد.

براي تأسيس ساختمان آموزشگاه عالي جنگل و مرتع، قسمتي از زمين‌هاي باغ فلاحتي گرگان انتخاب شد که پس از واگذاري آن و تصرف قسمت‌هايي ديگر، که تا امروز به 80 هزار مترمربع مي‌رسد، کار ساخت و ساز آموزشگاه در آن آغاز شد. ساختمان اصلي آموزشگاه با کاربري اداري و آموزشي در 2طبقه، به اضافه همکف و زيرزمين ساخته شد که مساحت آن با محاسبه‌ي زيرزمين، 1050 مترمربع است. نماي کنيتکس بيروني با 7 ستون بلند در دو طرف درب ورودي (14 ستون)، نشان‌دهنده‌ي معماري عصر پهلوي دوم است که تا حدودي در عمارت دادگستري گرگان و ساختمان تخريب شده‌ي اداره پُست واقع در خيابان كاخ هم ديده مي‌شد.

آموزشگاه عالي جنگل و مرتع، توسط شرکت دارس در سال 1334ش ساخته شد. در سمت غرب ساختمان اصلي، يک واحد در يک طبقه و به متراژ 254 مترمربع با کاربري سرايداري ساخته شده بود. همه ساختمان‌ها در سمت شرق و با فاصله از ساختمان اصلي، ساخته شده‌اند. اين ساختمان‌ها عموماً در يک طبقه و با کاربري‌هاي متعدد، در طول سال‌هاي مختلف ساخته شده‌اند. همچنين در سمت شمال شرقي، بنا‌هاي چند طبقه، با کاربري خوابگاه، سلف سرويس و ... ساخته شد. علاوه بر اين، در سال‌هاي متعدد، برخي ساختمان‌ها تخريب و ساختمان‌هاي جديد احداث گرديد که سوله ورزش دانشگاه يکي از آن‌هاست. در فاصله سال‌هاي مختلف، ساخت و سازهاي بسياري صورت گرفت. ساختمان دانشکده مرتع و آبخيزداري، شيلات و محيط زيست، دانشکده جنگل‌داري و مهندسي چوب در فاصله سال‌هاي 46-1344ش ساخته شد. سلف سرويس دانشگاه نيز در سال 1350 تأسيس شد. ساختمان حوزه معاونت، آموزش، دانشجويي، فرهنگي و پژوهشي در فاصله سال‌هاي 56 تا 58 ايجاد شد. اولين مسجد دانشگاه در سال 1345 ساخته شد، اما در سال 1357 مسجدي ديگر ايجاد گرديد.

درخت‌کاري و ايجاد فضاي سبز، از جمله اقداماتي بود که از همان سال‌هاي اوليه فعاليت آموزشگاه عالي جنگل و مرتع با همکاري اساتيد و دانشجويان صورت گرفت تا حدي که امروز، اين مرکز آموزشي، داراي فضاي سبز مناسب، با درختان کاج و چنار و گل‌هاي متعدد است.

به هنگام تأسيس آموزشگاه، جاده منتهي به آن آسفالت نبود، اما با آغاز به کار آموزشگاه جنگل، مسير ميدان شهرداري تا آموزشگاه، آسفالت و رفت و آمد بسيار آسان شد. بخشي از آب آموزشگاه با انتقال نهر آب از سمت جنوب و تأسيس آب‌انبار در شمال ساختمان اصلي تأمين مي‌شد و آب آشاميدني دانشجويان نيز، از آب سرخواجه آورده مي‌شد. تأسيس آموزشگاه عالي جنگل آن‌چنان در گرگان مشهور شد که اهالي شهر، خيابان هم‌جوار آن را به نام «آموزشگاه جنگل» شناختند که همچنان به اين نام خوانده مي‏شود. اولين بار در سال 1344، کتابخانه آموزشگاه راه‌اندازي شد، اما ساختمان كنوني کتابخانه به همراه آمفي‌تئاتر در سال 1359 افتتاح گرديد.

چگونگي پذيرش

داوطلبان آموزشگاه عالي جنگل و مرتع، با حضور در آزمون آموزشگاه و قبولي در آن، مي‌توانستند به تحصيل بپردازند. آن‌ها علاوه بر قبولي در آزمون، بايد گواهي‌نامه دوره‌ي کامل متوسط (رشته طبيعي، رياضي و کشاورزي) را داشته باشند. داشتن گواهي و سلامت توانايي جسمي از پزشکاني که بنگاه جنگل‌ها معين مي‌کرد، پايان خدمت سربازي يا گذراندن دوره‌ي احتياط دانشکده افسري و نداشتن سن بيشتر از 25 سال، از ديگر شرايط تحصيل بود.

کمک مهندسين جنگل، که داراي ديپلم کامل متوسطه و گواهي‌نامه کمک مهندسي جنگل بودند، با داشتن گواهي سلامتي و توانايي جسمي، در صورتي که سن آن‌ها از 30 سال تجاوز نمي‌کرد، بدون شرکت در مسابقه ورودي مي‌توانستند در آموزشگاه ثبت‌نام كنند. همچنين از داوطلبان تعهد کتبي گرفته مي‌شد که پس از پايان تحصيل، ده سال در بنگاه جنگل‌ها و هر نقطه‌اي که به مأموريت فرستاده شدند، خدمت نمايند.

زمان و برنامه تحصيل:

دوره‌ي تحصيلات و عمليات در آموزشگاه عالي جنگل و مرتع، دو سال بود و دانشجويان مي‌بايست دو کلاس اول و دوم را طي مي‌کردند که در پايان هر سال، از کليه مواد نظري و عملي تدريس، آزموني برگزار مي‌شد. مدت زماني که دانشجويان در آموزشگاه تحت تعليمات علمي و نظري قرار مي‌گرفتند، حداقل 22 ماه بود.

برنامه درسي دانشجويان عبارت بود از:

سال اول:

1. علوم عمومي و اساسي (گياه‌شناسي و درخت‌شناسي، زمين‌شناسي، هواشناسي، سياست جنگل، بهداشت، زبان خارجه و ورزش)

2. علوم اختصاصي (جنگل‌شناسي و خزانه و جنگل‌کاري، جنگل‌داري، اندازه‌گيري جنگل، مرتع‌داري، حمايت منابع‌طبيعي، بهره‌برداري و صنايع چوب)

3. مهندسي جنگل (نقشه‌برداري و مساحي، راه‌سازي و ساختمان)

سال دوم:

1. ادامه علوم عمومي و اساسي (درخت‌شناسي جنگل و اکولوژي، خاک‌شناسي، قانون، آيين‌نامه و علوم اداري)

2. ادامه علوم اختصاصي (جنگل‌شناسي، احيا و جنگل‌کاري، جنگل‌داري، آمار و اندازه‌گيري، مرتع‌داري، بهره‌برداري، صنايع چوب و چوب‌شناسي)

3. حمايت جنگل (امراض جنگل، آفات جنگل، حفاظت خاک، شکار و حيوانات جنگلي، تفرجگاه‌هاي جنگلي)

4. مهندسي جنگل (نقشه‌برداري و مساحي، راه‌سازي، ساختمان و عکس‌هاي هوايي). دانشجويان آموزشگاه، تابستان را در اردوگاه به سر مي‌بردند و به عمليات جنگل‌باني مي‌پرداختند. آن‌ها در پايان سال تحصيلي، داراي دانش‌نامه جنگل‌ياري مي‌شدند که به امضاي وزير فرهنگ و رئيس آموزشگاه مي‌رسيد و از نظر مزايا، برابر با مدرك ليسانس بود.

ساختار سازماني و اساتيد اوليه آموزشگاه

مطابق با اسناد موجود، نمودار سازمان اداري و فني آموزشگاه عالي جنگل و مرتع در سال تحصيلي 38ـ1337ش به شرح زير بود:

اولين رئيس آموزشگاه، مهندس محمد عابدي بود و مهندس خاوري در سمت معاون و رضا ملکي در سمت ناظم با وي همکاري مي‌کردند. کارمندان و کارکنان دفتر مالي آموزشگاه عبارت بودند از: محمد مهدي قمصري (رئيس حسابداري)، علي‌اصغر محسنيان (کارپرداز و تحويل‌دار)، چنگيز مرادي (کمک حسابدار)، محمدحسين شاهيني (رئيس دفتر و دبيرخانه)، رستم صداقت (انباردار)، حسن کافي (کمک حسابدار) و سيد ذکريا هاشمي (ماشين‌نويس).

استادان اوليه آموزشگاه در فاصله سال‌هاي 38ـ1337 به شرح زير بودند:

سيد محمد (استاد هندوستاني)، اسکار هوهنبروک (اتريش)، مهندس صفرزاد، عطار افشار، مهندس مجتهدي، يدالله نيازمند، مهندس ضياءالدين رشديه، دکتر کريم گودرزي و مهندس ناصر گلسرخي.

همچنين دانشجوياني که در رده‌ي اول آموزشگاه در سال 1338 فارغ‌التحصيل شدند، به شرح زير است:

حشمت‌الله آسفي، بهرام عليزاده راستان، علي مسگري آزاد، پرويز کريمي ارشادي، هوشنگ اربابي، ناصر مظهر، عباس بهزادي، خدايار بامسي، جواد ميوه‌چي، علي‌ ذوالقرنين، هرمز پورمجيب، يهودا نيک‌صفت، نصرالله حسامي، حسين حافظي فرد، قاسم ياسمي‌پور، محمدباقر سعيدي، احمد عابدي، کاظم نبويان، حسن صفا، سيروس فرخ‌نژاد، پرويز مهدي‌زاده، هوشنگ فرح‌بخش، مسعود محمدي آزاد، فريدون نيک‌نام و جهانگير وزيري.

دانشجويان، علاوه بر فعاليت علمي، داراي انجمن‌هايي بودند که به کارهاي فوق برنامه مي‌پرداختند. انجمن هنر و ادب با عضويت اربابي، حسامي، تاجيک و سعيدي آشتياني بود که توانستند اولين سالنامه آموزشگاه جنگل و مرتع را در سال تحصيلي 38-1337ش منتشر كنند. مسئوليت مستقيم اين انجمن با حسين سعيدي آشتياني بود.

در فاصله سال‌هاي 55 - 1336، در کنار تأسيس ساختمان‌هاي جديد، تغييراتي نيز در فعاليت‌هاي آموزشي ايجاد شد.

در شهريورماه 1343، يک وقفه‌ي دو ساله در دوره‌هاي كارشناسي ايجاد و پس از آن، اساسنامه‌ي اين آموزشگاه تبديل به آموزش فوق‌ديپلم شد، يعني از سال 1345، دوره‌هاي فوق ديپلم شروع شد.

در مهرماه 1347ش، تعداد دانشجويان آموزشگاه به سه برابر رسيد و به موازات آن، به تعداد کادر آموزشي، ساختمان‌ها، خوابگاه‌ها و کلاس‌ها اضافه گرديد. در اين سال، 300 نفر دانشجو مشغول تحصيل بودند و رشته‌ي جديد شکارباني و خاک نيز به رشته‌هاي جنگل و مرتع افزوده شد.

در سال 1347ش، کادر آموزش تمام وقت 12 نفر، کادر آموزش موقت 15 نفر، کادر آموزش وابسته به سازمان بين‌الملل 2 نفر، سپاهيان ترويج افسران وظيفه 6 نفر، همچنين آموزشگاه داراي 12 کادر فني و 10 نفر کادر اداري و مالي بود.

در سال 1354ش، هم‌زمان با دوره‌هاي فوق ديپلم، مجدداً دوره‌هاي ليسانس ناپيوسته در سه گرايش جنگل، مرتع و حفاظت خاک شروع شد.

آموزشگاه عالي جنگل در سال 1355ش، هم‌زمان با رياست مرتضي خاوري، تبديل به مدرسه عالي منابع‌طبيعي شد.

براساس ماده اول اساسنامه مدرسه عالي منابع‌طبيعي، هدف از تأسيس اين مدرسه، تربيت نيروي انساني ماهر و فني مورد نياز سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور است. در ماده دوم، اين مدرسه وابسته به وزارت کشاورزي و عمران روستايي، سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور است. ارکان اين مدرسه نيز شامل هيأت امنا، شوراي آموزش و رئيس مدرسه بود. بر اساس ماده نهم، مدرسه عالي داراي دو دوره‌ي آموزشي جدا از يکديگر بود:

الف) دوره‌ي تربيت تکنسين منابع‌طبيعي با دريافت درجه دانش‌بري (فوق ديپلم).

ب) دوره‌ي تکميلي (دانش‌يابي) در سه رشته جنگل، مرتع و حفاظت خاک با دريافت درجه دانش‌يابي (ليسانس).

در سال 1358ش، به هنگام رياست حسن درستکار، مدرسه عالي منابع‌طبيعي به دانشکده منابع‌طبيعي گرگان، تبديل و زير پوشش دانشگاه مازندران قرار گرفت. در اين سال، دانشکده از سازمان جنگل‌باني جدا و به وزارت علوم ملحق شد.

اين دانشکده داراي چهار گروه آموزش، جنگل‌داري، مرتع و آبخيزداري، چوب‌شناسي و صنايع چوب، شيلات و محيط زيست بود که در دو مقطع کارشناسي و کارشناسي ارشد فعاليت داشتند. دوره‌ي کارشناسي رشته جنگل‌داري در سال 1360ش، دوره‌ي کارشناسي مرتع و آبخيزداري و همچنين دوره‌ي کارشناسي چوب‌شناسي و صنايع چوب در سال 1361ش و شيلات در سال 1364ش داير گرديد.

در سال 1367ش، دانشکده منابع‌طبيعي گرگان، پس از انضمام آموزشکده کشاورزي گنبد به آن، براساس تصميم شوراي گسترش دانشگاه‌ها، به مجتمع دانشگاهي علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان تبديل شد.

در سال 1368، دوره‌ي کارشناسي ارشد رشته جنگل‌داري و همچنين مرتع و آبخيزداري در اين مجتمع داير شد.

از سال 1371، مجتمع به دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي تغيير نام يافت. اين دانشگاه در سال 1373، داراي 8 دانشكده بود که 2 دانشکده آن در زمينه‌ي منابع‌طبيعي و 4 دانشکده در زمينه‌ي جنگل‌داري، مرتع، آبخيزداري، شيلات، محيط زيست و دانشکده چوب کاغذ فعاليت مي‌کردند. همچنين دانشجويان در دانشکده علوم زراعي در رشته‌هاي مهندسي زراعي، مهندسي صنايع غذايي و فرآورده‌هاي کشاورزي و دانشکده علوم دامي در مقطع کارداني و کارشناسي مشغول به تحصيل بودند.

از سال 1373، دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان داراي 8 دانشکده شد که 2دانشکده آن در زمينه منابع‌طبيعي و 4 دانشکده در زمينه کشاورزي فعاليت مي‌کند.

دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي، داراي بخشي تحت عنوان «پرديس» در كنار ميدان بسيج است. اين مجموعه داراي 31 هکتار وسعت است که بخشي از ساختمان‌هاي اداري و آموزشي دانشگاه، دانشکده‌هاي علوم زراعي، علوم پايه، تالار خليج فارس و ... در آن قرار دارد.

پس از موافقت با تأسيس دانشگاه جامع گلستان در سال 1387، دانشکده‌هاي علوم پايه، علوم انساني و فني و مهندسي، از دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي جدا شدند. همچنين بخشي از كلاس‌هاي اين دانشگاه در دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان برگزار شد و تابلوي آن بر روي در ورودي دانشگاه نصب گرديد.

جنگل آموزشي و پژوهشي شصت‌کلاته

يكي از بخش‌هاي وابسته به دانشگاه است. اين جنگل در فاصله 8 کيلومتري جنوب غربي شهر گرگان قرار دارد که از سال 1347ش، بنا بر نياز آموزشگاه عالي جنگل و مرتع به داشتن جنگل آموزشي و به منظور ايجاد زمينه براي آموزش علمي و عملي دانشجويان رشته‌هاي مختلف منابع‌طبيعي و نيز عرصه‌ي مناسب براي انجام فعاليت‌هاي آموزشي، تحقيقاتي و پژوهشي اساتيد، کارشناسان و محققين علوم مختلف در رشته‌هاي متعدد منابع‌طبيعي و ساير اهداف آموزش و پژوهش، در اختيار آموزشگاه مذکور قرار گرفت.

اين جنگل داراي 3716 هکتار مساحت است که براي سهولت برنامه‌ريزي و مديريت منطقه، به دو سري تقسيم شد كه تاكنون فقط سري اول مورد بهره‌برداري قرار گرفت. طرح جنگل‌داري سري اول در سال 1355ش توسط مدرسين و کارشناسان وقت و با همکاري کارشناسان بين‌المللي F.A.O تهيه و در سال 1359ش و پس از تصويب نهايي شوراي عالي جنگل و مرتع سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور، عملاً‌ مديريت اجرايي آن آغاز شده است.

جنگل آموزش شصت‌کلاته داراي بخش‌هاي مختلف به شرح زير است:

اردوگاه فرهنگي - تفريحي: به وسعت 4 هکتار که در منتهي‌اليه جاده اصلي قرار دارد. اين اردوگاه داراي امکانات مختلف از جمله خوابگاه، سالن کنفرانس، رستوران، آلاچيق، تأسيسات بهداشتي، سکوهاي بتني براي استقرار چادرهاست.

پارک و تفرجگاه جنگلي: اين پارک در سطح 8 هکتار و در تابستان 1352ش، با هدف جايگاهي براي تفريح راه‌اندازي شد.

باغ گياه‌شناسي: طراحي باغ گياه‌شناسي از سال 1360ش، در زميني با وسعت 8/21 هکتار انجام شد. اين باغ داراي 18 قطعه است که در آن گياهان بومي يا غيربومي، مثمر يا غيرمثمر، علفي يا چوبي، زينتي و غيرزينتي در آن کشت و نگهداري مي‌شوند.

با انقلاب سال 1357ش، سپاه پاسداران گرگان در جنگل آموزش و پژوهش شصت‌کلاته مستقر شد و از آن براي اهداف نظامي خود استفاده مي‌کرد که با خروج سپاه پاسداران در فاصله سال‌هاي 1375- 1373، به هنگام رياست دکتر محسني، كل اين جنگل آموزشي در اختيار دانشگاه قرار گرفت.

در سال‌تحصيلي 89-1388، دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان داراي 5دانشکده، 71رشته‌ي تحصيلي (23 رشته کارشناسي، 38 رشته کارشناسي ارشد و 10رشته دکتراي تخصصي) است. در اين دانشگاه، 4100 نفر دانشجو (1200 نفر کارشناس ارشد و 120 نفر دکترا)، زير نظر 130 نفر عضو هيأت علمي مشغول تحصيل هستند.¹

در سال‌تحصيلي 91-90، تعداد 4954 نفر (1604 نفر در مقطع کارشناسي ارشد، 141 نفر در مقطع دکترا و بقيه در سطح کارشناسي مشغول تحصيل بودند. تعداد اعضاي هيأت علمي دانشگاه 145 نفر بود. دانشگاه داراي 17 نشريه تخصصي که 11 نشريه داراي درجه علمي پژوهشي، يک نشريه ثبت شده دراندکس ISI و يک نشريه با درجه علمي- ترويجي است.²

رؤساي دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي گرگان از آغاز تا پايان سال 1392.ش عبارتند از:

1. محمد عابدي (1340ـ1336)

2. ناصر مجتهدي (1342ـ1340)

3. مرتضي خاوري (1346ـ1342)

4. محمد حيدري بيگي (1351ـ1347)

5. مرتضي خاوري (1356ـ1351)

6. محمد همدانچي (1358ـ1357)

7. حسن درستکار (1358) (به مدت 5 ماه).

8. نصرت‌الله رأفت‌نيا (1359ـ1358).

9. عليرضا طلايي (1360ـ1359)

10. محسن محسني ساروي (1361ـ1360)

11. حسين رسالتي (1362ـ1361)

12. محسن محسني ساروي (1364ـ1362)

13. ابوالقاسم کمالي (1365ـ1364)

14. علي‌اکبر عنايتي (1373ـ1365)

15. محسن محسني ساروي (1375ـ1373)

16. نورمحمد تربتي‌نژاد (1381ـ1377)

17. عبدالحسين طاهري (1385ـ1381)

18. رامين رحماني (1392ـ1385)

19. علي نجفي‌نژاد ( 1394 – 1392)

پي‌نوشت:

1. قاب خاطره. آلبوم دانش‌آموختگان 89-1388. روابط عمومي دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي. 1389.

2. قاب خاطره آلبوم دانش‌آموختگان 92-1391. روابط عمومي دانشگاه علوم کشاورزي و منابع‌طبيعي. 1392.

…

منابع:

• جوان‌شير، کريم. (1378). تاريخ علوم منابع‌طبيعي ايران. تهران: سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي.

• سالنامه آموزشگاه عالي جنگل و مرتع گرگان.  (38-1337). انجمن هنر و ادب دانشجويان. 

• گرگان سرزمين طلاي سفيد. [بي تا]. نشريه دانشجويان آموزشگاه عالي جنگل و مرتع.

• محمدعلي‌پور ملکشاه، علي‌اکبر. (مهرماه 1389). آشنايي با جنگل آموزش و پژوهشي شصتکلاته، دکتر بهرام‌نيا. گرگان: دانشگاه علوم کشاورزي و منابع طبيعي.

• معيني، اسدالله. (1344). جغرافيا و جغرافياي تاريخي گرگان و دشت. تهران: شرکت سهامي طبع کتاب.