خانه مفیدیان

خـانه مفيديان     Mofidian House

خانه‌اي تاريخي واقع در جنوب محله ميدان عباسعلي در شهر گرگان.

خانه مفيديان بين دو خيابان امام خميني و سرخواجه قرار دارد که از شمال به محله ميدان، از جنوب به محله باغ پلنگ، از شرق به محله شازده قاسم و از غرب به محله پشت باره محدود است.

خانه مفيديان يک بناي قاجاري¹ است که به شماره 5423، در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده و به دست سيد آقا جان،² يکي از تجار و ملاکان شهر استرآباد، در سال 1327ق ساخته شده است.

لازم به يادآوري است که تاريخ مذکور و نام سازنده، بدون آن‌که اشاره‌اي به گذشته‌ي سازنده داشته باشد، در زير شير سرهاي ضلع جنوبي بنا به خط نستعليق نوشته شده است. با توجه به تحقيقات انجام شده، مشخص شد که سيد ضياءالدين مفيديان، فرزند حاج محمد ابراهيم و نوه سيد آقاجان، متولد گرگان، آخرين مالک خانه مفيديان بوده است.

اين بنا شامل سه ساختمان مجزاست. ضلع شمالي، يک طبقه و شامل سه اتاق تو در تو، ضلع جنوبي 2طبقه، شامل دو اتاق در طبقه همکف و 2 اتاق در طبقه اول و ضلع شرقي که در دو طبقه ساخته شده، کاربري مطبخ‌خانه را برعهده داشته است.

پلان ساختمان که تقريباً به شکل ذوزنقه است، به وسيله ديوارهاي تشکيل دهنده‌ي اضلاع بنا محدود شده است. اين بنا، با مساحتي بيش از 180متر عرصه و 168متر مربع اعياني، ساخته شده است.

عناصر سازه‌اي ساختمان، در چهار جهتِ يک حياط مرکزي مستطيل شکل بنا شده‌اند. ضلع جنوبي ساختمان با پلاني مستطيل شکل به مساحت 79 متر و کشيدگي شمالي- جنوبي، در دو طبقه بر روي يک طبقه پيلوت ساخته شده است. ضلع شرقي بنا با پلاني مستطيل شکل به مساحت 70 مترمربع و کشيدگي شمالي- جنوبي، در دو طبقه و ضلع شمالي بنا با پلاني مستطيل شکل به مساحت 63 مترمربع و کشيدگي شرقي – غربي، در يک طبقه و ضلع غربي بنا شامل ديواره‌ي خارجي حياط و درب ورودي ساختمان با کشيدگي شرقي – غربي ساخته شده است.

در طبقه همکفِ ضلع جنوبي بنا، فضاهاي خالي با مساحت 19 مترمربع قرار گرفته که کف آن حدود 40 سانتي‌متر از کف حياط پايين‌تر است. از آن‌جايي که ارتفاع آن حدود 2 متر است، مي‌توان به آن نيم طبقه نيز گفت، اما چون اين فضا در زير فضاي اتاق‌هاي طبقه همکف ساختمان قرار گرفته و از سطح حياط بالاتر است، حالت پيلوت دارد.

راه پله‌اي بيرون زده از بدنه بنا به ابعاد50/1×40/1 متر مربع با 5 پله در وسط ضلع جنوبي، حياط را به طبقه همکف متصل مي‌کند. در طبقه همکف، دو اتاق مستطيل شکل به صورت قرينه در دو سمت يک پا گرد منتهي به راه پله طبقه دوم قرار گرفته است. مسير دسترسي به اتاق‌ها از طريق درب‌هايي که به پاگرد باز مي‌شوند، فراهم مي‌شود. اتاق ضلع شرقي با مساحت 19مترمربع، به صورت چهار دري ساخته شده است. در داخل اتاق، دو رديف طاقچه يا رف با اضلاعي که کاملاً در امتداد يکديگر هستند، ديده مي‌شود.

اتاق ضلع غربي با مساحت 21 مترمربع، داراي دو پنجره رو به حياط و يک پنجره رو به کوچه است. اين اتاق، شکل قديمي خود را از دست داده و در دوره‌هاي بعد، به دليل دخل و تصرفات انساني، تغيير کرده است. يک اصل مهم در معماري دوره قاجاريه، ايجاد تقارن در پلان و نماي ساختمان‌ها بوده است. بنابراين، از آن جايي که پلان اين قسمت کاملاً متقارن است، مي‌توان نتيجه گرفت که عناصر ديگر از جمله نماي ساختمان نيز قرينه باشد (مانند طبقه اول). در ضمن بايد توجه داشت که  پنجره‌هاي بزرگ به ابعاد 192×40/2، نماي سيمان تگري، ايجاد قاب‌هاي سيماني براي تزئين در نماي ساختمان و... از نشانه‌هاي معماري دوره‌ي پهلوي است. اين نکته نشان مي‌دهد که اتاق ضلع غربي در دوره‌اي، پس از زمان ساختش، دستخوش الحاقاتي شده است. بنابراين، دو اتاق ضلع شرقي و غربي همانند طبقه اول کاملاً قرينه و چهار دري بوده‌اند.

در طبقه اول اين ضلع از بنا که دخل و تصرف کمتري در آن شده است، دو اتاق مستطيل شکل با همان ابعاد وجود دارد که با عبور از 10 پله، مي‌توان از طبقه همکف به آن‌ها رسيد. اتاق ضلع شرقي و ضلع غربي، هر کدام داراي 13 درب در چهار جهت است که 12 تاي آن‌ها دو تا دو تا رو به روي هم قرار گرفته‌اند تا کوران مورد نياز فضا را ايجاد کنند. لازم به يادآوري است که نماي بيروني تعدادي از اين درب‌ها با شبکه‌هاي گره‌چيني پوشيده شده‌اند، تا در هنگام باز بودن درب‌ها، ديد را از بيرون محدود کنند.

تراسي چوبي به ابعاد 15×1 متر در سمت شمال طبقه اول ضلع جنوبي قرار دارد که مسير دسترسي به اتاق‌ها را بدون عبور از پاگرد فراهم مي‌سازد.

قسمت شرقي بنا که در واقع آشپزخانه آن به شمار مي‌آيد، با مساحت 18 متر مربع، در دو طبقه در حد فاصل بين دو ضلع شمال و جنوب محصور شده است. طبقه همکف، يعني مطبخ، فضايي است مستطيل شکل که انتهاي شرقي‌ترين ضلع آن، محل قرارگيري ديگ‌هاي غذا بوده و يک دودکش آجري که از انتهاي ديوار تا بيرون سقف امتداد داشته، دود غذا را به بيرون هدايت مي‌کرد. 8پله و تراسي به ابعاد 5×1 متر، مسير ورودي به طبقه بالاست. طبقه اول شامل دو اتاق تو در تو به مساحت 22 مترمربع است که به گرمخانه معروف است، زيرا در گذشته، شالي، گندم و هر چيزي را که مي‌خواستند خشک شود، کف آن پهن مي‌کردند تا به وسيله گرماي حاصل از مطبخ، خشک شود.

قسمت شمالي بنا با مساحت 47 مترمربع، شامل سه اتاق تودرتوست. سکويي به ابعاد 50/1×80/14متر به وسيله دو راه پله که به حياط راه دارد، مسير دسترسي به اتاق‌ها را فراهم مي‌کند.

اتاق مياني ضلع شمالي که 17متر مربع مساحت دارد، داراي يک درب و دو پنجره رو به حياط و دو درب داخلي براي ورود به هر يک از اتاق‌هاست و اتاق‌هاي طرفين که مساحتي برابر 13 مترمربع دارند، داراي يک درب و پنجره رو به حياط هستند. در انتهاي ضلع شرقي سکو، ورودي رختکن، حمام کوچکي به مساحت 5 مترمربع وجود دارد که در دوره‌هاي بعد به بنا الحاق شده است.

به واسطه وجود نماي پوشيده شده با سيمان، فرم و ابعاد پنجره، درب‌ها و گچ‏بري‌ها، به نظر مي‌رسد ضلع شمالي متعلق به دوره پهلوي است، اما مطالعات زمان مرمت آشکار کرد نه تنها اين ضلع از بنا، قاجاري است، حتي ممکن است از باقي قسمت‌هاي ديگر بنا نيز قديمي‌تر باشد.

ضلع غربي بنا، ديواري است 40 سانتي‌متر با سقف شيرواني که تنها ورودي ساختمان را در ميانه خود گرفته است.

پوشش کلي خانه مفيديان به صورت شيرواني با شيب 30يا40درصد و سفال‌پوش است. در مناطق شمال ايران، به دليل بارندگي زياد، سقف را به صورت شيرواني با پوشش لت‏پوش، گالي‌پوش، سفال و ... مي‌سازند. در منطقه گرگان، پوشش شيرواني را با سفال مي‌پوشانند، زيرا با داشتن خاک رس فراوان و راحتي فراهم کردن مصالح اوليه، تهيه سفال بسيار آسان است.

فضاي ذوزنقه‌اي شکل با مساحت 183 مترمربع که به شيوه حياط مرکزي ساخته شده، همه اضلاع اين ساختمان را دور خود جمع کرده است. کانال آبي به عرض 40 سانتي‌متر که حياط را به طور نامساوي به دو قسمت تقسيم کرده و وظيفه هدايت آب و دفع فاضلاب را بر عهده داشته، حوض بيضي شکل بزرگي که محلي براي ذخيره آب بوده، سرويس بهداشتي، سردابه، باغچه‌ها و... جزو عناصري هستند که در درون حياط به چشم مي‌خورند.

در گوشه جنوبي ضلع شرقي، در کنار دالان، بين ضلع جنوبي و شرقي، فضايي کوچک وجود دارد که سرويس بهداشتي و توالت ساختمان در آن‌جاست. معمولاً توالت‌ها در فضاي خالي زير راه‏پله‌ها يا کنج‌هاي پرت  و... احداث مي‌شدند تا ديد کمتري داشته باشند.

در ميانه‌ي سکوي ضلع شمالي، بازشدگي مکعب مستطيلي است که مدخلِ ورودي پلکاني است با پوشش طاق آهنگ که به عمق 7 يا8 متري زمين مي‌رود و سردابه‌اي را تشکيل مي‌دهد. سردابه اين بنا با تعداد زيادي پله با شيب تندي به پايين مي‌رود. در مسير پله، در داخل ديوار، دو طاق نماي هلالي کم عمق وجود دارد که محل قرار دادن وسايل مورد نياز بوده است. در انتهاي پله، با گذر از يک طاق هلالي، وارد فضاي مدور و بسيار خنک مي‌شويم که کف سردابه، يعني محل قرارگيري ظروف غذا، آب و ... بوده است.

حياط ذوزنقه‌اي شکل اين بنا که کف آن به ارتفاع دو پله از کف کوچه پايين‌تر است، داراي دو باغچه‌ي بزرگ در طرفين حوض و 6 درخت نارنج بوده که بعدها از بين رفته، اما نشانه‌هاي آن هنوز باقي‌مانده است.

از تزئينات آجري اين بنا، مي‌توان به نماي آجري ضلع جنوبي، هره قوسي بالاي درب‌ها، هره لبه‌ي باغچه، آجر فرش کف حياط و... اشاره کرد.

از تزئينات چوبي آن، مي‎‌توان به نورگيرهاي جلوي درب‌ها در ضلع جنوبي، تراس‌هاي چوبي، نرده‌هاي خراطي شده و ... اشاره کرد. از همه شاخص‌تر، کتيبه‌هايي است که در زير شيرسرهاي سقف ضلع جنوبي و ضلع شمالي بنا نوشته شده است.

در ضلع شمالي، تزئينات گچ‏کاري و نقاشي نيز ديده مي‌شود که در واقع جزئي از همان دخل و تصرفات انساني در دوره‌هاي بعدي است.

در زير شيرسرهاي سه طبقه سقف ضلع جنوبي بنا، کتيبه‌اي به خط نستعليق نوشته شده که مضمون آن شعري شامل  مدح و ثنا، آيات قرآني، تاريخ ساخت، نام سازنده، معرفي انواع غذاهاي گرگاني و... است.

کتيبه‌ها در سه رديف، از غرب به شرق، زير هم نوشته شده‌اند که با آياتي در مدح خداوند سبحان آغاز مي‌شود و با مدح ملک و مالک و نفرين بر دشمنان، ذکر انواع غذاها به منظور رنگين بودن سفره و آياتي که براي حفظ و دوري از شر شيطان بر سر در خانه‌ها مي‌نويسند، ادامه مي‌يابد و در نهايت، با ذکر تاريخ ساخت بنا پايان مي‌يابد. تاريخ اين کتيبه در سه جا ذکر شده است؛ در دو جا به صورت فارسي و در يک جا با حروف ابجد نوشته شده که مشخص نيست تاريخ ساخت بناست يا تاريخ پايان آن، ولي به هر حال، دوره‌ي تاريخي بنا را نشان مي‌دهد که برابر با 29جمادي‌الاخر 1327ق است. همچنين در دو جا نيز به نام سيدآقاجان به عنوان مالک بنا اشاره شده است. اين کتيبه از اين نظر که به معرفي غذاهاي گرگاني پرداخته، داراي اهميت است.

در زير شيرسرهاي سقف ضلع شمالي بنا نيز کتيبه‌اي وجود داشته که مضمون آن آيات قرآني بوده است  که در هنگام مرمت سقف، به علت قدمت، پوسيدگي و نبود استحکام کافي، جمع‌آوري و در خانه مفيديان نگهداري مي‌شود.

بناي خانه مفيديان با کاربري مسکوني، در سال 1380توسط اداره ميراث فرهنگي خريداري شد و پس از انجام مرمت‌هاي اوليه، به پايگاه ديوار بزرگ گرگان تغيير کاربري پيدا کرد.

…

پي‌نوشت:

1. در متن کتيبه‌اي که در زير شيرسرهاي ضلع جنوبي خانه نوشته شده است، چنين آمده: «در ماده تاريخش /اين احقر دانشور/ قربت زده مضطر/فرزندنبي جعفر/در بيست و نهم گفتا/از ماه جيم و آخر/غين و شين و کاف وز/از هجرت پيغمبر/غين و شين و کاف وز/سنته1327.»

2. در متن کتيبه‌اي که در زير شيرسرهاي ضلع جنوبي خانه نوشته شده، چنين آمده: اين عمارت تا ابد/پاينده و معمور باد/ ... جشن سيد آقا جان/خرم دل و مسرور باد/ از عنايات الهي دائما/منصور باد/ و در جايي ديگر عمر و عزت/ خواهان ملائک/ ... با بشر بهراسيد/ ... آقا جان چون/ موسي اندر طور باد.»

…

منابع:

• پيرنيا، محمدکريم. (1373). آشنايي با معماري اسلامي ايران (چاپ 3). (تدوين غلامحسين معماريان). تهران: دانشگاه علم وصنعت ايران.

• دباغ، حسين، و پورقاسم، جميله. (1385). مطالعه و شناخت و مستندسازي خانه مفيديان. پايگاه ديوار تاريخي گرگان.

• زمرشيدي، حسين. (1377). معماري ايران: اجراي ساختمان با مصالح سنتي (چاپ 3). تهران: زمرد.

• قباديان، وحيد. (1377). بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران. دانشگاه تهران.

• کياني، مصطفي. (1383). معماري دوره پهلوي اول. تهران: مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران.

• معماريان، غلامحسين. (1375). آشنايي با معماري مسکوني ايراني: گونه‌شناسي درونگرا (چاپ 3). تهران: دانشگاه علم و صنعت ايران.

• مهندسين مشاور خود آوند. طرح بهسازي و نوسازي بافت قديم شهر گرگان، گزارش نخست (شناخت وضع موجود). گرگان: اداره کل مسکن و شهرسازي استان گلستان.

• مهندسين مشاور فرپويان تهران. طرح تجميع بافت قديم گرگان، محله سرچشمه (سايت غربي). جزو اسناد منتشر نشده اداره کل مسکن و شهر سازي استان گلستان.

• هيل، درك، و گرابر، اولگ. (1375). معماري و تزئينات اسلامي (چاپ اول). (ترجمه مهرداد وحدتي دانشمند). تهران: علمي و فرهنگي.