خانه رضا قلی نژاد
خانه رضا قلی نژاد Reza Gholi-Nezhad House
خانهای تاريخي در محله سرچشمه گرگان.
خانهی رضا قلی نژاد بنا بر حسب مطالعات و ويژگيهاي تاريخي و معماري مربوط به اواخر دورهي قاجار و اوايل دورهي پهلوي است.
این خانه حدود 1300 مترمربع وسعت دارد. خانهي رضا قلينژاد همانند ساير بناهای دوران بافت قديم گرگان، متشكل از كرسي چيني به ارتفاع90-50 سانتيمتر، سازهاي مركب از آجر به ابعاد4×20×20 سانتيمتر و خشت و چوب با ملات گل و آهك، اندودها از كاهگل و گچ خاك و گچ، سنگ و ملات شفته آهك در پي، چوب در كف و بازشوها و تراس و بام است و در پوشش بام از سفال استفاده شده است.
اين بنا داراي دو ورودي بوده كه ورودي اصلي از معبر شرقي و ورودي فرعي نيز از كوچهاي باريك و بنبست واقع در سمت جنوب غربي امكانپذير است. سردر ورودي اصلي شامل در چوبي، دو لت ساده و كم ارتفاع، دو سكو يا پيرنشين در دو طرف است. سطوح جرز بندكشي شدهي ورودي داراي پيشآمد و عقب نشستگي همراه با تاقي با قوس جناغي به شيوهي رومي با تزئينات آجر خفته و راسته در لچكليها بوده و با ايجاد قاببندي، بر زيبايي آن افزوده كه بعدها نيز يك لايه اندود سيمان به صورت قاب بندي شده به آن اضافه شده است.
بعد از ورودي، دالان يا هشتي قرار دارد كه به حياط مركزي و ساير قسمتهاي مجموعه منتهي ميشود. ورودي فرعي مسيري است كه به حياط انتهايي و فضاهاي خدماتي ارتباط دارد. حياط مركزي داراي حوض، كانالهاي آبرو و كففرش آجري است و ساختمانهايي در چهار سمت آن واقع شده است. ساختمان سمت غربي آن، دو طبقه و بقیه يك طبقهاند. ساختمان شمالي بر روي زيرزميني با دو اتاق مرتبط به هم ساخته شده و حياط توسط پلههايي به زيرزمين و طبقه همكف راه دارد. ساختمان شرقي و جنوبي داراي يك سكو و ساختمان غربي داراي دو سكو، يكي در سمت غرب و ديگري در سمت شرق بناست. هر يك از چهار ساختمان در طبقه همكف، همچنين طبقه فوقاني ساختمان غربي شامل دو اتاق است. ساختمان غربي داراي تراس چوبي با نردههاي خراطي شدهاي است كه دور تا دور بنا اجرا شده است. دسترسي حياط به طبقهي فوقاني بنا، از طريق پلهاي واقع در سمت جنوبی بنا، نخست به تراس غربي، سپس به اتاقهاي فوقاني امکانپذیر است. اتاقهاي مجموعهي بنا شامل بازشوهاي سه و پنج دري با درگاه هلالي و تخت همراه با تاقچههاي متعدد است كه تناسبات هندسي و قرينه سازي را در پي داشته است. كوران هوا و نور اتاقها از طريق همين چند دريها به همراه پنجرههاي ساده و گره چيني با شيشههاي رنگي فراهم ميشد. ساختمانهاي شرقي و جنوبي بيشتر زمستاننشين و ساختمانهاي شمالي و غربي، به ویژه طبقه بالاي آن، تابستاننشين بوده است. تمام مجموعهي بنا داراي شيرواني و كنسول پيشآمدهاي متشكل از شيرسرهاي يك و دو و سه طبقهاي است. پوشش بام نيز از سفال با شيب يك، دو و چهار جهته است. بام بنا بر روي كلافهاي چوبي به ضخامت 20 سانتيمتر قرار گرفته كه نقش بسزايي در جلوگيري و خنثي نمودن نيروهاي رانشي دارد.
حياط مركزي از طريق دالان يا راهرويي چسبيده به ضلع جنوبي ساختمان غربي به حياط انتهايي مرتبط است و در آن فضاهاي خدماتي از جمله مطبخ، حمام، انباري، دستشویی و ... قرار دارد كه بخشهاي زيادي از آنها در وضعیت موجود تخريب شدهاند.
از عناصر و فضاهاي اصلي تشكيل دهندهي معماري بنا ميتوان به سردر، ورودي، هشتي، حياط مركزي (ميانسرا)، حياط بيروني (برونسرا يا خدماتي)، راهرو، اتاقهاي ساده و سه دري و پنج دري، مطبخ و ... اشاره كرد.
• ويژگيهاي معماري
وجود فضاهاي باز و نيمه باز در كنار هم و چيدمان فضايي آنها بر حسب سلسله مراتب دسترسي تعريف ميشود. وجود فضاهاي نيمه باز مانند دالانها كه در همنشيني با فضاهاي باز حياط و فضاهاي بستهي اتاقها قرار دارند، سيمايي از خانهاي قديمي را نمايان ميسازد و تركيب فضاها از نظر بسط فضايي، چشم انداز، نور، كوران هوا، حفظ آسايش به منظور تعادل ميان محل سكونت و محيط، دارای اهميت هستند. يكي از ويژگيهاي مهم مربوط به بنا، جهت استقرار معماري است كه مربوط به آب و هوا، طرز تابش، جهت وزش باد، جنس زمين و ... است. طراحي خانه به صورت حياط مركزي، محيطي امن و به دور از شلوغي را فراهم كرده است. كشيدگي پلان و قرارگيري پنجرهها در رو به روي هم، بهرهگيري هر چه بهتر از باد و نور طبيعي را فراهم ميسازد. با اجراي معماري به صورت يك طبقه، امكان رسيدن نور هر چه بيشتر به فضاها را ميسر ساخته و با بستن برخي از بازشوها در مقابل بادهاي غالب و ساخت چاله كرسي، فضاي زمستان را طراحي كردهاند. با اجراي دو طبقه و تعدد بازشوها، علاوه بر ايجاد فضايي خنك و فرح بخش در تابستان، موجب دستيابي به چشماندازي زيبا بر مناظر طبيعي و بافت اطراف شده است. وجود پوشش گياهي و آب نيز بر تلطيف شدن فضاي سكونت و جلوگيري از بادهاي غالب افزوده است.
از تزئينات بنا ميتوان به قاببندي و آجرهاي خفته و راسته سردر ورودي، كندهكاريهاي زير چوبهاي شيرسر، نردههاي خراطي شدهي تراس، قابسازي و گچبريهاي ساده داخلي بنا، پنجرههاي گرهچيني با شيشههاي رنگي، اتاقها و رفهاي داخلي و بيروني اتاقها و ... اشاره كرد.
خانهي رضاقلينژاد به دليل دارا بودن ارزشهاي فرهنگي و تاريخي و معماري، در شهريور1391به شماره 30995، به ثبت آثار ملي ايران رسيده است.