سرو زربین

سرو زربین            Cupressus

یکی از درختان شاخص استان؛ درختی سوزنی‌برگ از خانواده سرویان و یک واریته طبیعی از سرو مدیترانه‌ای است که به‌شکل خودرو و بومی در جنگل‌های هیرکانی، از ارسباران تا گرگان می‌روید. همچنین در جنوب ایران، در آمیختگی با نمونه‌هایی از سرو ناز، دیده می‌شود[1]. نام علمی سرو زربین، Cupressus sempervirens var. horizontalis (Mill.) Loudon است که در بیشتر متن‌های علمی، «سرو مدیترانه‌ای واریته افقی» نامیده می‌شود[2]. در مناطق مختلف ایران آن را با نام‌های گوناگون می‌شناسند، از جمله «زربین» (در گیلان)، «سور» یا «سُر» (در کتول، پل زغال، رامیان)، «سورش» (در آمل)، «وُهل» و «اُهل» (در شیراز). نام عربی آن که در کتاب‌های قدیمی اشاره شده، «شجره‌الحیات» است[3].  

بلندی سرو زربین به ۲۵ متر و قطر آن به 60 سانتی‌متر می‌رسد و از درختان دیرزیست به شمار می‌آید. تنه آن راست و شیاردار، با پوست نازک به رنگ قهوه‌ای روشن تا خاکستری و رنگ چوب، سفید شکری تا قهوه‌ای است[4]. شاخه‌های اصلی تنه از مهم‌ترین مشخصه شناسایی این واریته از دیگر واریته‌هاست، زیرا به‌شکل افقی و با زاویه ۸۰ تا ۱۰۰ درجه از محور تنه گسترده است و تاج به‌شکل مخروطی نمایان می‌شود[5]. سرو زربین نسبت به فرم ستونی سرو مدیترانه‌ای، تاجی گسترده‌تر و شاخه‌هایی افقی‌تر دارد که این ویژگی در پایداری آن در زیستگاه‌های شیب‌دار و سنگلاخی کارآمد است. سیستم ریشه‌ای عمیق و قوی دارد که در نتیجه می‌تواند در میان تخته‌سنگ‌ها و شیب‌های تند و پرتگاهی به‌آسانی مستقر شود. مخروط‌های سرو زربین پس از ریزش دانه‌های خود، برای چند سال روی شاخه‌های درخت دوام می‌آورند. دانه‌ها خوشبو هستند و روغن معطر تولید می‌کنند[6]. سرو زربین درختی است بُردبار، نورپسند کامل، کم‌نیاز، آهک‌دوست، مقاوم به خشکی و شرایط نامساعد محیطی[7]. خشکی و سرمای منفی 35 درجه سانتی‌گراد را بدون مشکل، تحمل و در بیشتر شیب‌ها و جهت‌های جغرافیایی رشد می‌کند، ولی در شیب‌های شرقی و غربی از انبوهی بیشتری برخوردار است. توده‌های جنگلی سرو زربین بیشتر در خاک‌های فقیر با حاصلخیزی کم مستقر می‌شوند و رویشگاه‌های آن در محاصره عناصر گیاهی جنگل‌های مرطوب و نیمه مرطوب هیرکانی هستند[8]. مطالعات ژنتیکی درباره جمعیت‌های سرو زربین شمال ایران نشان داده‌ که بخش بیشتر تنوع ژنتیکی آن به‌شکل درون‌جمعیتی است[9].

چوب سرو زربین، سبک‌وزن، صمغی، معطر و مقاوم در برابر رطوبت است[10] و در بسیاری از مصارف محلی در ایران کاربرد دارد[11]. روغن‌ به‌دست‌آمده از شاخه‌های کوچک و میوه‌های سرو زربین دارای ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی و به‌ویژه ضد گلیکاسیون است که می‌توانند در پیشگیری از عوارض دیابتی و قلبی عروقی نقش داشته باشند[12]. همچنین توانایی خوب اسانس آن به عنوان مواد طبیعی ضدپیری در کاربردهای آرایشی و دارویی گزارش شده است[13]. پژوهش‌های پزشکی نشان می‌دهد که عصاره این درخت را می‌توان برای مبارزه با ویروس «هِرپس سیمپلکس یک»[14] به کار برد[15]. از سوی دیگر، زنبورهای عسل، صمغ تولیدی درخت زربین را جمع‌آوری می‌کنند که می‌تواند در تولید بَرِه موم با کیفیت بالا، نقش اساسی داشته باشد[16]. سرو زربین برای کاشت و به‌کارگیری در طراحی منظر نیز پیشنهاد شده است[17] و از دیرباز یکی از گزینه‌های جنگل‌کاری در شمال ایران به شمار می‌رود[18].

از نظر وضعیت حفاظتی در جهان و بنابر «فهرست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت»[19]، گونه سرو در رده «کمترین نگرانی»[20] قرار دارد[21]، ولی این ارزیابی بیشتر مربوط به کل گونه است و واریته‌های گوناگون آن از جمله سرو زربین به‌طور جداگانه بررسی نشده‌اند. در ایران و برابر با قانون «حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخائر جنگلی کشور» مصوب 5/7/1371 خورشیدی، سرو زربین جزو گونه‌هایی است که جزو ذخایر جنگلی محسوب می‌شود و قطع آن‌ ممنوع است[22].

روی‌هم‌رفته، سرو زربین در شکاف صخره‌ها و زمین‌های آهکی کوه‌های البرز از گرگان تا رودبار در گیلان به‌شکل ناپیوسته و بریده بریده امتداد یافته است. از این‌رو، استان گلستان یکی از مهم‌ترین کانون‌های حضور سرو زربین به شمار می‌رود که به طور مشخص، در سه رویشگاه زرین‌گل علی آباد کتول، رامیان و چهل‌چای در مینودشت پراکنده هستند[23]. همچنین رویشگاه‌های کوچکتری در محدوده پارک ملی گلستان نیز شناسایی شده که نشان‌دهنده گستره پراکنش وسیع‌تر گونه در گذشته است[24]، به‌طوری‌که دو نمونه‌ با سن 1221 و 1220 سال شناسایی شده‌اند[25]. با توجه به ویژگی‌های بوم‌شناختی این گونه، هر سال بخش‌هایی از استان گلستان با این گونه جنگل‌کاری شده، به‌طوری‌که تولید نهال آن در استان در سال 1375 خورشیدی، نزدیک به 100 هزار اصله بوده است[26]. از دهه‌های گذشته، رویشگاه‌های کوچک و پراکنده شرق استان گلستان به‌دلیل فعالیت‌های کشاورزی و فشارهای انسانی، در خطر تهدید هستند. با توجه به رشد کند، دیرزیستی بالا و ارزش ژنتیکی گونه سرو زربین، حفاظت از رویشگاه‌های طبیعی و مدیریت علمی جنگل‌کاری‌ها در استان گلستان در رابطه با این گونه درختی، موضوعی ضروری به شمار می‌آید[27].