استرآباد (ایالت-)

آلبوم‌خانه استرآباد

استرآباد (ایالت-)

پس از سومین حمله‌­ی مغول به ایران (654ق/637ش) تیموریان بنای حکومت بر مردم این سرزمین و آبادانیِ آن گذاشتند. در پی این سیاست، شهر جرجان از رونق افتاد و استرآباد که شهر کوچکی در غرب این ایالت بود، مورد توجه حکمرانان تیموری قرار گرفت و رفته فته مرکز ایالت جرجان شد. به دلیل عدم وجود منابع و اسناد تاریخی، از تقسیمات این ایالت در قبل از دوره‌­ی صفویه اطلاعات چندانی در دست نیست. اما اسناد تاریخی دوره‌­ی صفویه نشان از آن دارد که در این دوره، نام ایالت جرجان، به تبع رونق شهر استرآباد و متروک ماندن شهر جرجان، از جرجان به استرآباد تغییر یافته است. در سال­های آغازین سلطنت رضاشاه، نام ایالت استرآباد به «استرآباد و صحرا[1]» و پس از مرداد 1314 به «گرگان و دشت» تبدیل شده و تا انقلاب اسلامی 1357 به همین نام خوانده می­‌شد. در تقسیمات کشوری در دوران پهلوی اول، این ایالت استقلال خود را از دست داده و زیرمجموعه­‌ی استان دوم قرار گرفت و پس از شکل­‌گیری استان مازندران، زیرمجموعه‌­ی این استان بود تا این که در سال 1376 مجدداً استقلال خود را به دست آورده و نام گلستان بر آن نهاده شد. ملگونف (ح1237 تا 1239ش) در مورد ایالت استرآباد نوشته: «استرآباد مشتمل است به جنوب­شرقی دریای خزر و امتداد او غرباً و شرقاً از نزدیک کوه‌­های البرز است و از محال اشرف (بهشهر) تا بیابان ترکمان...، استرآباد از طرف غربی محدود است به مازندران و اولین حد جرکلباد است ... و از طرف شرقی محدود است به بیابان تراکمه به فاصله قراسو که از شمال­‌شرقی شهر می‌گذرد...، از طرف جنوب محدود است به شاهرود و بسطام» (ملگونف. 1364/58-57). ولایت استرآباد شامل بلوکات متعددی بوده است. تعداد آن را از 6 بلوک تا 9 بلوک نوشته­اند. تایلور تامسن در 1262ق (1225ش) این ایالت را دارای 7 بلوک دانسته و آورده است: «ایالت استرآباد به هفت بلوک بدین شرح تقسیم می­شود: 1- انزان 2- کردمحله[2] 3- سدن­‌رستاق 4- استرآباد رستاق 5- کتول 6- فندرسک 7- کوهپایه (کاظم‌­بیگی. 1389؛ 17). مکنزی (1859م/ 1238ش) ایالت استرآباد را متشکل از هفت بلوک دانسته: «1- سدن­‌رستاق 2- بلوک انزان 3و4- بلوک شاه­کوه - ساور[3] 5- بلوک استرآبادرستاق 6- بلوک کتول 7- بلوک فندرسک که شامل سه قسمت: فندرسک، کوهسار و سنگرقبا است» (مکنزی.1359؛ 184-183). ملگونف (ح1237 تا 1239ش) شش بلوک برای استرآباد قایل است: «1ـ استرآبادرستاق 2ـ سدن­‌رستاق 3ـ انزان 4ـ کتول 5 ـ فندرسک 6ـ شاه­کوه و ساور (ملگونف. 1364؛ 58). قورخانچی در 1321ق (1282ش) ایالت استرآباد را هفت بلوک و نیم دانسته: «1ـ شاهکوین 2ـ استرآبادرستاق 3ـ سدن‌رستاق 4ـ انزان 5 ـ دهات­‌ملک (نیم بلوک) 6ـ فندرسک 7ـ کتول 8 ـ چهارده قانچی فارسیان و دهات کوهسار[4] (قورخانچی.1360؛ 28-31). کتابچه‌­ی نفوس استرآباد در 1276ق (1238ش): «8 بلوک: 1ـ انزان 2ـ سدن­‌رستاق 3ـ استرآبادرستاق 4ـ دهات­‌ملک با میرمحله 5 ـ کتول 6ـ فندرسک 7ـ کوهسار 8 ـ حاجیلر (نیم بلوک) 9ـ قنچی چناشک 10ـ شاه­کوه ساور[5] ... [و در مجموع] 179 قریه، 167 دهات و 112 مزرعه [است]» (ذبیحی و افشار.1363؛ 193 و 228-195). اما در کتابچه­‌ی نفوس استرآباد مورخ 1296ق (1258ش) تعداد بلوکات استرآباد 7 بلوک است: «1ـ انزان 2ـ سدن­‌رستاق 3ـ ساور و شاه­کوه 4ـ استرآبادرستاق 5ـ دهات‌­ملک 6ـ کتول 7ـ فندرسک» (ذبیحی و افشار. 1363؛ 233-236). رساله­‌ی بلوکات استرآباد نیز برای استرآباد 7 بلوک قایل است: «1ـ فندرسک و کهسار و قانچی و رامیان 2ـ چنشک و حاجیلر 3ـ کتول و فخر عمادالدین 4ـ استرآبادرستاق 5 ـ سدن­‌رستاق 6ـ انزان 7ـ ساور و شاه­کوه» (ذبیحی و افشار.1363؛ 187-189). ذیل سند اعلان رفع مالیات از برخی اصناف، مورخ 1325ق (1286ش) نام شش بلوک از بلوکات استرآباد آمده است: «1- سدن­‌رستاق 2- استرآبادرستاق 3- بلوک انزان 4- بلوک ملک 5- کتول 6- فندرسک» (امیراعظم.1325ق). در فهرست پیشنهادیِ مدارس جدیدالتأسیس سال 1305ش تعداد بلوکات استرآباد، 9 بلوک و نیم آمده است: «1- بلوک انزان 2- بلوک سدن­‌رستاق 3- بلوک استرآبادرستاق 4- بلوک کتول 5- بلوک ملک 6- نیم‌­بلوک ساورین (ساورعلیا و ساورسفلی) 7- نیم­‌بلوک شاهکوه 8- بلوک فندرسک  9- بلوک رامیان 10- بلوک حاجیلر 11- نیم بلوک کوهسارات» (حکومت استرآباد.1305). در برخی اسنادِ متعلق به دوره­‌ی صفویه تا اوایل قاجاریه، در کنار بلوکاتی چون؛ انزان، سدن­‌رستاق و استرآبادرستاق، از بلوکاتی دیگر به نام­های بلوک فخرعمادی،[6] بلوک رامیان، بلوک برزمهین‌­رستاق، بلوک کبودجامه و بلوک نواحی، نام برده شده است (ذبیحی و ستوده.1377؛ 289-268). امروزه تقریباً همان محدوده­‌ی قاجاریِ ایالت استرآباد، به عنوان استان گلستان شناخته می‌­شود.