اترک

آلبوم‌خانه استرآباد

اَترَک

شمالی‌­ترین رود سرزمین گرگان. رضاقلی­‌خان هدایت در 1268ق (1231ش) در مورد این رود نوشته: «در وقت ظهر به رود اترک رسیدیم، آبی تلخ و شور داشت و رودی بزرگ بود» (هدایت.1356؛40). مک­‌گرگر که در اواخر 1875 و اوایل 1876م (اواخر 1254 و اوایل 1255ش/ اواخر 1292 و اوایل 1293ق) از نواحی اترک در خراسان بازدید کرده، در مورد آن نوشته: «رودخانۀ اصلی خراسان اترک است که من تنها قسمتی از آن را دیده­ام. گویا کاپیتان نی­پیر بیشتر از هر اروپائی دیگر از این رودخانه دیدن کرده بنابراین شرح آن را به وی واگذار می­کنم. بیکر سرچشمۀ آن را چشمۀ قره­قزن در جنوب شیروان می­داند ولی من بر این عقیده­ام که سرچشمۀ این رود در محلی بالای روستای تواریخ، شصت مایل کامل دورتر، واقع شده است. در هر حال شکّی نیست که سرچشمۀ آن در قلمرو قوچان است. طول آن نباید از سیصد و پنجاه مایل تجاوز کند. فکر می­کنم رودخانه اترک پس از آن­که از مرز قوچان می­گذرد کوه­های مضرّس از دو طرف آن را فرامی­‌گیرند و احتمالاً سرعت آب باید خیلی زیاد باشد. بنابراین امکان ندارد از بستر آن برای مسیر راه و یا از آب آن برای کشاورزی استفاده کرد. فقط یک رود فرعی به اترک می­پیوندد، نام آن چندیر و در نقطه­ای به اسم «شطّ اترک» به آن می­ریزد. این رودخانه پس از آن­که از کوهستان خارج و وارد زمین­های پست سواحل خزر شد، جریان آب آن کند می­شود و به صورت شطّی درمی­آید وسیع و عمیق که احتمالاً قابل کشتیرانی است و قایق­های سبک می­توانند تا خزر در آن رفت و آمد کنند. این رودخانه در خلیج حسنقلی به خزر می­ریزد (مک‌­گرگر. 1368؛129-128). قورخانچی در 1321 ق (1282ش) آورده: «رود اترک آب جاری واحدی است که از کوه­های خراسان جاری و سرچشمه عمده‌­اش از بلوکات قوچان و ابیورد و دره­‌جز است که از سمت جنوب شرقی وارد بحر خزر می‌شود. این رودخانه در شمال [رود]گرگان[1] واقع و در یک سطح‌­اند و فاصله [رود] گرگان تا اترک هشت فرسنگ (48 کیلومتر) است. [رود] اترک سرحد ایران و روس است. از سنه 1883 میلادی (1262ش) سرحد ترکمان­های روس که در سمت ایران هستند، رودخانه اترک قرار داده شده» (ذبیحی، افشار و دانش­پژوه.1386؛31). دمرگان که در اواخر 1307 و اوایل 1308ق (1269ش) بخش­هایی از رود اترک در سرزمین­های گرگان و خراسان را دیده، در مورد آن گفته: «رود اترک از کوه­های مجاور مشهد سرچشمه گرفته تا محلی که «آق‌­یالااولوم» گویند، ‌جریان منظمی را تعقیب کرده، در این نقطه امروز (1891- 1889م/ 1270– 1268ش) به دو شاخه تقسیم شده؛ یکی اترک قدیم (کوکنه اترک) که به شمال جاری و به آب­های خلیج حسین­قلی می­‌ریزد، دیگری؛ پورزآقن که در جنوب به همان خلیج می­‌ریزد» (دمرگان. 1338؛132).[2]