آلاچیق (اوی)

آلبوم‌خانه استرآباد 

آلاچیق (اوی)^[1] 

چادر ترکمنی، مسکن ترکمن­ها.

ستوان آلکس بارنز در سفری که در بین سال­های 1831 تا 1833م (1210 تا 1212ش) به صحرای ترکمن داشته، آلاچیق ترکمن­ها را تحت عنوان «خرگاه» این­گونه توصیف کرده است: «خیمه یا خرگاه آن­ها وسیع و قطر کف چادر در حدود پنج پا (حدود 5/2متر) بود، دیوارها مشبک و سقف از ترکه­‌هایی که دور تا دور حلقه‌­ای قرار گرفته بود تشکیل می­‌شد. قطر حلقه که از آن روشنایی به درون خیمه نفوذ می­‌کرد حدود سه پا (9144/0 متر) بود و زمین کلبه با نمدها و قالیچه­‌های نفیسی که مانند مخمل می‌­درخشید مفروش بود (بارنز. 1366؛ 45 و 46). وامبری در حدود 43-1242ش نوشته: «چادر ترکمنی که بدون تغییر عمده، در تمام آسیای میانه تا اقصی­ نقاط چین دیده می­‌شود کاملا صحیح و مطابق با احتیاجات زندگی ایلیاتی ساخته شده است ... به استثناء پایه‌­های چوبی که چادر بر آن تکیه دارد، بقیه ساختمان و ترکیبش عمل و صنعت زن­های ترکمن می‌­باشد که برپا کردن و وصل کردن قطعات مختلف را هم عهده‌­دار می­‌باشند. بار کردن چادر بر روی پشت شترها هم وظیفۀ آن­هاست ... تفاوت بین چادر اغنیا و فقرا فقط در داخل آن است که مطابق شئون صاحب آن بیشتر یا کمتر مجلل می‌­باشد. این چادرها بر دو قسم‌اند: اول «قره‌­اوی» یا چادر سیاه که به واسطۀ کثرت استعمال به تدریج قهوه‌­ای یا سیاه شده است. دوم «آق­‌اوی» یا چادر سفید که داخل آن با نمد بسیار تمیز پوشانده شده و آن را جز برای عروس و داماد یا مهمانی که زیاد مورد احترام است برپا نمی­‌کنند (وامبری. 1365؛ 402). ژاک دمرگان در توصیف آلاچیق ترکمانان استرآباد آورده: «چادرهایی که این چادرنشینان [= ترکمن­ها] در زیر آن­ها زندگی می­‌کنند به شکل مخصوصی­‌اند. فقدان مطلق چوب، آن­ها را مجبور به به­‌کار بردن مواد و مصالحی که در اختیار دارند، [مانند:] نی­‌های رودها، پشم گوسفند، موی یال و دم اسب­‌هایشان، نموده است. این چادرها گِرد و به دیواره­ای از نی که عمود جا داده شده‌­اند، محصور بوده، سقف آن کروی­شکل و از نمد ساخته شده است. طناب­ها از موی یال و دم اسب­اند. این چادرها در روسیه تحت نام کی­‌بی­‌تکا Kibitka بسیار معروف‌­اند، وانگهی تمام صحرانشینان استپ ماوراء خزر از همین­‌گونه چادرها به­‌کار می‌­برند» (دومرگان. 1338؛ 141). امین­اله گلی در مورد نحوه‌­ی برپا کردن آلاچیق ترکمن و اجزاء آن نوشته: «بعد از آن­که «تاریم»[2] [تیرهای عمودی] گذاشته شد، «اوق»[3] یا چوب بالای تاریم را به آن وصل می­کنند، محل اتصال اوق به تاریم به صورت ضربدر است که آن را «دول» می­نامند و در این حال یک اسکلت استوانه­ای به وجود می­آید و بعد سقف بالای آن را که «توی­نیگ»[4] می­‌گویند، به آن وصل می­‌کنند ... بعد از آن نمد روی چوب­ها کشیده می‌­شود و دور نمد با یک طناب پهنِ به ­خصوصی به نام «قولانگ» که مانند کمربندی است، پوشانده می­‌شود. در بالای سقف آلاچیق طناب مخصوصی آویزان است که در موقع وزش باد شدید صحرا، از آن­که «تویی­‌نگ­‌باق»^[5] نام دارد، کیسه­‌های شنی یا هاون چوبی را می­‌آویختند، تا باد سقف را با خود نبرد. درِ آلاچیق را [نیز در جهت] مخالف با باد می­‌گذاشتند (معمولا به سمت جنوب). ... در تابستان اطراف آلاچیق را با گلیم یا نمدی می­‌پوشانند تا عابرین درون آلاچیق را نبینند، ولی در زمستان پوشش ضخیمی به نام «کشمه» به کار می­‌برند و در داخل نیز دورادور را با کناره‌­فرش­‌هایی که 15 الی 18 متر طول دارد، می­‌پوشانند تا مانع ورود حشرات گزنده به داخل شود ... محیط محوطۀ یک آلاچیق 20 متر و قطر آن 5/6متر و ارتفاع آن 5/3متر است و به سه قسمت بالا، وسط، پائین تقسیم می­شود. قسمت بالا را با نمد[6] مخصوصی می­پوشانند که «سرفگ»[7] و نمد وسطی را «اوزگ»^[8] و قسمت پائین را «دورلیق»^[9] می­نامند و روی نمد پائینی و وسطی را با نی حصیری به نام «قامیش»^[10] می‌­پوشانند. وقتی افراد خانه زیاد شود یا مهمان بیاید، یا پسر خانواده داماد شود، گوشۀ [انتهایی] آلاچیق[11] را با پرده مخصوصی به نام «توتی» از سایر قسمت­ها جدا می‌­کنند.^[12] ... در کنار درِ آلاچیق اجاقی قرار دارد که هم برای گرم کردن خانه و هم برای پختن غذا و نان استفاده می­‌شود ... در گوشه آلاچیق تالارچه‌­ای قرار دارد که به آن «بورتلار»^[13] می­‌گویند. کف آلاچیق را با گیاهی به نام «قلدرقن» می‌­پوشانند تا مانع نفوذ رطوبت شود و در کنار آلاچیق برای ذخیره آذوقه و گرفتن شیر و پنیر و کره، حصاری درست می‌­کنند که به آن «چالی»^[14] می­‌گویند ... آلاچیق ترکمن­ها به دو قسم کلی تقسیم­بندی می­‌شود؛ آلاچیقی که بزرگ و دارای «تاریم» است [و] به آن «آق­اوی» (خانه سفید)، [یا «قره­‌اوی» (خانه سیاه)] و آن­که کوچک و بدون تاریم باشد به «گوتکمه»^[15] معروف است (گلی. 1366؛ 308-304).^[16]