محمدزمان خان قاجار عزّالدین لو

آلبوم‌خانه استرآباد

محمدزمان­ خان قاجار عزّالدین ­لو

رابینو (ح1250ش) نام وی را ذیل حکام قاجاری استرآباد آورده و تاریخ فوت او را 1229ق[1](1193ش) نوشته است. (رابینو.1383/252)، اما ظاهرا وی دو بار به حکومت استرآباد منصوب شده است؛ یک بار قبل از طغیان یوسف خواجه کاشغری (ن.ک حادثه ایشان) و یک بار بعد از طغیان یوسف خواجه [1229ق]، چنان­که عبدالرزاق دنبلی در پایان حکایت یوسف خواجه کاشغری و مغلوب شدن وی می‌­نویسد: «... خدیو جم فرمان محمدزمان خان قاجار را که حاکم سابق استرآباد بود و ترکمانیه از حسن سلوک او دلشاد، به حکومت استرآباد تعیین فرمودند.» (مفتون دنبلی. 1351/310) حسینقلی ابن امامقلی عزّالدین ­لو نیز در حاشیه‌ی نسخه­‌ی خطی عین ­البکاء نوشته: «تاریخ کور کردن محمدزمان خان 1229ق». (عزّالدین ­لو.ح1250ق)، مؤلف کتاب ناسخ ­التواریخ ذیل وقایع سال 1229ق، می‌­نویسد: «... این هنگام خبر طغیان محمدزمان­ خان عزالدین­ لوی قاجار برسید؛ همانا محمدزمان­ خان یک­ چند از زمان، مورد عطوفت شاه شهید آقامحمدشاه بود و پس از او شهریار نامور فتحعلی‌­شاه او را به حکومت بسطام و کبودجامه (حاجیلر) خورسند می­‌داشت و بعد از خمود فتنه [یوسف] خواجه­‌ی کاشغری به ایالت استرآباد و قبایل ترکمان سربلند گشت، با این­که مهدی­‌خان بالارستاقی به میرزا شفیع صدراعظم دعوی­‌داری محمدزمان­‌خان را نهی داشت، شهریار تاجدار در شریعت عدالت روا­ندید که بی­ ظهور عصیانی او را از مکانت خود ساقط سازد تا این هنگام سر به طغیان برآورد... هم در این هنگام یک نفر از جواسیس او در لشکرگاه [فتحعلی­ شاه] گرفتار شد، شهریار تاجدار او را به جان امان داده و منشوری چند نگار داده او را سپرد که در نهان به بزرگان و علماء و کارفرمایان استرآباد برساند. بدین شرح که محمدزمان­ خان را ... اگر مأخوذ داشتید و دست­ بسته به حضرت فرستادید مورد عطوفت و ملاطفت خواهید بود و اگر نه... ، جاسوس منشور را برگرفت و در ظاهر (بیرون) شهر استرآباد مناشیر پادشاه را در میان عدلی از علف نهاده بر پشت بست و به خانه‌­ی آقا محسن شیخ‌­الاسلام درآمد و مثال شاه را به او داد و شیخ­‌الاسلام شب هنگام سادات و بزرگان شهر را در سرای خود انجمن کرده، بیم و امیدی که در منشور بود باز نمود ... بالجمله اهالی استرآباد محمدزمان‏‌خان را نیز گرفته به زندان باز داشتند ... شاهنشاه ایران، میرزا یوسف اشرفی، نایب موستوفی­ الممالک را به ضبط اموال او مأمور ساخت و میرزا محمدخان عرب، بسطام-­­یوزباشیِ غلامان- را حکم داد تا محمدزمان­‌خان و هواخواهان او را مغلولاً حاضر حضرت کند و اردوی پادشاهی در حرکت در آمده ... چمن نمکه­‌ی دامغان لشکرگاه شد و امیرخان، برادر محمدزمان ­خان نیز در قلعه ماران به دست لطفعلی ­خان کتول گرفتار شد...». (سپهر.1344/260- 257)، حقایق­ نگار نیز در ذکر وقایع سال 1229ق می­‌نویسد: «... اخبار طغیان محمدزمان­ خان عزالدین‏ لو در استرآباد به اعانت ترکمانان و شورش اهل شهر بر ایشان به عرض واقفان حضور رسید. میرزا یوسف مستوفی مأمور روانه استرآباد گردید. خانِ یاغی را با برادر طاغی از مرکب جهالت و نادانی به زیر آورده، بر الاغی سوار به اردو (چشمه علی دامغان) رسانید، مورد سیاست سلطانی آمدند». (خورموجی.1344/15)، هدایت نیز در ذیل وقایع سال 1229ق می‌نویسد: «در این حال خبر طغیان محمدزمان خان قاجار عزالدین­لو حاکم استرآباد معروض افتاد که با سی هزار سوار ترکمان در وادی عصیان و عزیمت طهران پی­سپار است. مثالی به سادات و اعاظم استرآباد به گرفتن او صادر شد. اعاظم و اکابر استرآباد ازدحام کرده آن دیوانه را گرفته در بند کشیدند. لطفعلی­‌خان کتول برادر او (امیرخان) را نیز مقید و مغلول در چمن نمکه به حضور رسانیدند و بعد از انواع خفت مکحول گردیدند. (هدایت.1373/369)، آثاری که از محمدزمان­خان باقی مانده عبارت است از: چشمه‏ی محمدزمان در رامیان، قریه­‌ی محمدزمان­‌خان در مینودشت». (سعیدی.1364/56-53)، کتابچه­‌ی خالصه­‌جات و املاک حاج میرزاآقاسی(ح1270ق/ 1232ش) در ذکر خالصه‌­جات قدیم استرآباد می‌­نویسد: «قریه­‌ی آدرینه محمود آبادی[2] ضبطی از محمدخان و محمدزمان عزالدین‌­لو باتمام». (بیانی و اتحادیه.1387/378)[3]