مبارک ­آباد/ اسپی ­دژ/ آق ­قلعه

آلبوم‌خانه استرآباد

مبارک ­آباد/ اسپی ­دژ/ آق ­قلعه

قلعه‌­ای تاریخی در 3 فرسخی (18کیلومتری) شمال شهر استرآباد که بنا بر اقوال شفاهی اصل آن به زمان حکومت زیاریان باز می­‌گردد.(رابینو. 1383/136)، اغلب تاریخ‌­­نگاران و پژوهشگران، آق ­قلعه را همان مبارک­ آباد می‌­دانند در حالی که این دو، دو قلعه­‌ی جدا از هم هستند. قلعه‌­ای که تصاویر آن در کتاب حاضر آمده، همان آق ­قلعه‌­ی قاجاری است، و قلعه‌­ای که قبل از 1270ق از آن سخن به میان آمده، همان آق­ قلعه‌­ی قدیم یا مبارک آباد قلعه­ است. که بنا به قولی توسط محمد خدابنده (996- ج985ق/ 967- 956ش) و بنا به قولی دیگر در 1007ق (977ش) توسط شاه ­عباس اول در شرق یا شمال شرقی آق ­قلعه­­‌ی قاجاری، احداث شده و تا اواخر حکومت قاجارهم بقایای آن وجود داشته است. به هر ترتیب مکانی که مبارک­ آباد و آق ­قلعه در آن ساخته شده‌­اند برای استرآباد مکانی حساس بوده است و شاید انتساب اصل این دو قلعه به زمان قابوس زیاری چندان هم باطل نباشد، یعنی ممکن است در زمان زیاریان قلعه‌­ای به نام اسپی­دژ در موضع مذکور ساخته شده و با وجود ویران شدن آن قلعه، هم­ چنان نام آن بر این موضع مانده باشد و ترکمانان این نام را به زبان خود برگردانده و آق قلا نامیده‌­اند.

اسکندربیک ترکمان در ذکر وقایع سال دوازدهم سلطنت شاه عباس اول (سال 1007ق/ 977ش) می­‌نویسد:«اکثر اوقات حدود استرآباد از فتنه و آشوب خالی نبوده، شاه جنت­ مکان (محمد خدابنده) به جهت دفع فتنه­‌ی ایشان قلعه­‌ی مبارک­‌آباد [را] در کنار آب گرگان ترتیب داده، مقرر کرده بود که حکام از شهر به قلعه نقل نموده، در آن­جا اقامت کرده، به حراست مملکت قیام نمایند». در ادامه خبر از تصرف قلعه­‌ی مبارک ‏آباد و ویرانی آن توسط علی ­یاربیک ایمور ترکمان می‏‌دهد. (ترکمان.1390/724) و سپس در باب تعمیر قلعه‌­ی مبارک­‌آباد توسط شاه عباس اول می‌­نویسد: «رای صواب­نما به تعمیر قلعه مبارک­‌آباد متعلق گشته، اطراف و جوانب قلعه بر امراء و عساکر قسمت شده، شروع در کار کردند. در عرض دوازده روز حصار قلعه که در نهایت وسعت و بزرگی بود اتمام یافت». سپس شاه عباس سیاهپوشان را دستور به سکونت در مبارک‌آباد می‌دهد: «باید قلاع خود را منهدم ساخته، اسلحه و یراقی که دارند به سرکار حاکم دهند که در قلعه‌­ی مبارک­ آباد به کار آید و خود خانه کوچ به مبارک­ آباد آورده در آن­جا اقامت نموده، به دستور قدیم به زراعت و رعیتی مشغول گشته، رسم سیاهپوشی را مفغود گردانند». (ترکمان.1390/724(ملا جلال منجّم نیز در مورد احداث حصار قلعه­‌ی مبارکه استرآباد[1] می‌­نویسد: «سه ­شنبه شروع در ساختن قلعه­‌ی مبارکه نمودند، دیوار شرقی­‌اش را که یک­هزار گز بود به عهده­‌ی قورچیان محول نمودند و شمال که یک­هزار و دویست گز [بود] به امراء حصه دادند، و غربی که چون شرقی بود به غلامان فرمودند، و دیوار جنوبی که چون شمال بود به وزراء و مردم کارخانه دادند و در عرض چهارده روز این قلعه به اتمام رسید. ... در اتمام این قلعه تاریخی گفته‌­اند. قطعه: حکم شه دین در استرآباد به کام/ مانند سپهر قلعه‌­ای داد نظام/ کردم ز چه هر سو طلب تاریخش/ از غیب آمد که قلعه شد زود تمام (1007ق/ 977ش)» (منجم ­یزدی. 1366/188)،میرزا ابوطالب فندرسکی در باب هجوم انوشه‌­خان ازبک به استرآباد (ح1082ق/ 1050ش)، از قلعه­‌ی مبارک­ آباد نام می­‌برد. (فندرسکی.1388/143)، ابوت در گزارش سفر استرآباد مورخ 1260ق (1223ش) می‌نویسد: «25دقیقه بعد از ساعت ده ما به آق ­قلعه رسیدیم، ویرانه­‌های شهری که درگذشته اقامت­گاه قبیله‌­ی قاجار بود ولی با پیشروی ترکمن‌ها و تضعیف قاجارها به دلیل اختلافات درونی، از آن­جا رانده شدند ... آق­‌قلعه، با یک دیوار کاه­گلی حصارشده­ بود و این تقریباً تنها چیزی است که از آن باقی مانده است. شکل این قلعه مربع است و در هر ضلع آن هم به نظر می‌رسد که دوازده برج دیده­ بانی وجود داشته است. پیرامون این قلعه، حدوداً یک مایل و نیم (حدود2.5 کیلومتر) است و هر ضلعش هم حدوداً 1000 قدم اسب طول دارد. زمین داخل قلعه، اکنون چند تپه‌­ی گلی است، و خرابه­‌های بناهای گذشته، و درمیان­شان هم هرجا که بشود ترکمن‌ها چند باریکه کشت هم دارند». (ابوت[2])، هدایت در تاریخ 1268ق (1231ش) آق ­قلعه را شهر می‌خواند: «شهری بوده آباد ... اکنون از آن شهر قلیل آثاری باقی مانده است ولی آثار دروازه و جای عمارات و خیابان و اصطبل و عمارت بزرگ و بازار از قرینه و قیاس معلوم می‏‌شود و در زمین خوب، قریب به رود گرگان واقع بوده...». (هدایت. 1356/38)، قورخانچی از قول رضاقلی ­خان هدایت می‌­نویسد: «در سنه‌­ی 1020 هجری (990ش) شاه ­عباس به مازندران و استرآباد سفر کرد، قلعه­‌ی مبارک ­آباد را در گرگان جلو ترکمانیه ساخت و ایل جلیل قاجار را در آن­جا مقام داد...». (ذبیحی و افشار.1363/123-122)، در زیرنویس عکس شماره­‌ی31نیز آمده: «مبارک­ آباد را در سنه‌­ی 1020هجری (990ش) شاه ­عباس صفوی بنا نموده ایل جلیل قاجار سکنی داشتند، اینک خراب و جز از باره‌­ی آن که سه ذرع (12/3متر) کمتر بیشتر به تفاوت است چیزی باقی نیست و هزار قدم در هزار قدم باره قلعه قدیم است». (آلبوم 298. 1307ق/ ع88)، قورخانچی در 1327ق (1288ش) می­‌نویسد: «قلعه­‌ی مبارک­ آباد در شمال گرگان [رود][3] و در مقابل آن آق ­قلعه در اراضی وسیعه یموت آتابای واقع بوده و مسافتش تا آق ­قلعه و رود گرگان ثلث فرسخ (5/4کیلومتر) و امروز جز آثاری چیزی نمانده است». (ذبیحی و افشار.1363/123)در حالی که عبدالله ­میرزا در توضیحات زیرنویس عکسِ دورنمای ارگ آق­ قلعه (شماره­‌ی 31 مجموعه‌­ی حاضر)، در باب نسبت موقعیت قرارگیری آق ­قلعه به مبارک ­آباد نوشته: «... و در شمال قلعه قدیم و قریب به رود گرگان است.» که بنابر توضیحات مذکور مبارک­ آباد نه تنها در شمال گرگان‌­رود نبوده، بلکه در جنوب شرقی آق ­قلعه هم قرار داشته است. اما باز در انتهای توضیحات همین عکس (شماره‌­ی 31) در مورد محل استقرار عکاس آمده: «از روی برجِ باره شرقی قلعه قدیم انداخته شده» (آلبوم298. 1307ق/ ع88) که با توجه به این متن و زاویه­‌ی قرارگیری دستگاه عکس­برداری نسبت به ارگ آق­ قلعه، چنان به نظر می‌­رسد که مبارک آباد نه در شمال گرگان‌­رود بوده و نه در جنوب آق­‌قلعه بلکه در شرق پل و ارگ آق­‌قلعه بوده است.