چشمه‌ها
چشمه‌ها Springs
بيشتر چشمه‌های استان از انواع کنتاکتی، کارستیک (آهکی)، دره‌ای، زهکش طبیعی آرتزین و چشمه گسلی است. چشمه‌های كنتاكتی یا لایه‌ای در جایی یافت می‌شوند كه یك لایه هادی آب (لايه آبدار)، به صورت افقی یا مایل روی لایه غیرقابل نفوذ، واقع و آب در محل تماس این دو لایه در سطح زمین ظاهر شود. چشمه‌های جهشی یا آرتزین، آب‌های زیرزمینی تحت فشار را در سطح زمین ظاهر می‌سازند. حركت جریان آب در این نوع چشمه‌ها از درون سفره‌ای صورت می‌گیرد كه روی آن، یك یا چند لایه غیرقابل نفوذ واقع است. چنانچه یك یا چند گسل، طوری عمل کنند كه یك لایه هادی آب زیرزمینی در برابر یك لایه غیرقابل نفوذ واقع شود، آب در سفره بالا می‌آید و در محلی به نام چشمه ظاهر می‌شود و چشمه‌های گسلی را تشکیل می‌دهد. اگر در یک زمین نفوذپذیر، دره‌ای تشکیل شود، به صورتی که ته دره به قشری نفوذ ناپذیر برخورد کند، در قسمتی که دو قشر مذکور با هم برخورد می‌کنند، چشمه‌های دره‌ای تشکیل می‌شوند. چشمه‌های كارستی یا آهکی، آب زیرزمینی یك منطقهی آهکی را از راه عوارض كارستی از قبیل مجاری، شكاف‌های باز و یا غار، زهكش می‌کنند.
طبق گزارش‌هاي تاريخي، در بلوک‌های انزان، در بلوک استرآباد رستاق، کتول، فندرسک و رامیان، آب آشامیدنی روستاها، افزون بر رودخانهها و قناتها، از چشمه‌ها نیز تأمین می‌شد. به علت وفور چشمه‌سارها، آب آشامیدنی همهی کوهپایه‌ها از چشمه تأمین می‌شد. یكی از علل مهم فشردگی جمعیت مناطق کوهستانی در گذشته در سطح استان، وجود چشمه‌ها بود. به همین دلیل است كه در كنار هر چشمه‌ی بزرگ، در صورت مساعد بودن سایر عوامل، یك روستا وجود دارد. بيشتر چشمه‌ها در دامنهی کوه‌ها يا در کف دره‌ها تشکيل مي‌شوند و بدون صرف انرژی، آب زیرزمینی را زهكش می‌کنند و امکان استفاده از آن‌ها برای مصارف كشاورزی و آشامیدنی وجود دارد.
در آماربرداري سال 1381، تعداد چشمه‌های حوضه گرگان‌رود، 4059 دهنه بوده است که 949/99 میليون مترمکعب تخلیه سالانه آب داشته‌اند. در تقسیم‌بندی چشمه‌ها برحسب میزان آبدهی، تعداد 3789 دهنه، زیر 2 لیتر در ثانیه، 182 دهنه بین 2 تا 5 لیتر در ثانیه، 52 دهنه بین 5 تا10 لیتر در ثانیه، 20 دهنه بین 10 تا 20 لیتر در ثانیه و 17 دهنه از این چشمه‌ها بیش از 20 لیتر در ثانیه آبدهی دارند.
نكته مهم در آماربرداري چشمه‌ها اين است كه بسیاری از آن‌ها، به علت واقع شدن در مناطق صعب‌العبور، در دسترس نیستند و ممکن است دارای آبدهی فراوان نيز باشند، اما آماربرداري نشدهاند. همچنین به علت آماربرداری توسط دو مجموعه مجزا، بسیاری از چشمه ها از دید آماربرداران مخفی مانده اند.
صرف اين چشمه‌ها به اين شرح است: 151 دهنه برای مصارف آب روستاها، 38 دهنه برای آب آشامیدنی شهری، 6 دهنه برای مصارف صنعتی، 1051 دهنه برای کشاورزی، 2252 دهنه برای دامداری‌ها و حیوانات وحشی و استفاده رهگذران و پرورش ماهی و بقیه این چشمه‌ها نیز بدون استفاده گزارش شده‌اند. همه چشمه‌ها با توجه به نوع بهره‌برداری مهم هستند، حتی چشمه‌هایی که در آمارها به عنوان بلااستفاده نام برده شده‌اند. البته مهم‌ترین چشمه‌هایی که می‌توان از آن‌ها نام برد، چشمه‌هايی است كه آب آشامیدنی مردم شهرها و روستاها را تأمین می‌کند.
در آماربرداري سال 1387، در حوضه‌های آبریز خلیج گرگان، حوضه آبریز نکارود و حوضه آبریز قره‌سو، 2185 دهنه چشمه وجود داشت.
طبق این گزارش، 934 دهنه چشمه در حوزه آبریز خلیج گرگان وجود داشت. از این چشمه‌ها، 626 دهنه برای مصارف عمومی، 264 دهنه با عنوان فرو رونده (تغذیه درختان جنگلي یا تغذیه مصنوعی)، رها شده یا وارد شده به رودخانه و 44 دهنه از این چشمه‌ها برای آب آشامیدنی مردم روستا، آشامیدن حیوانات و دام و کشاورزی استفاده می‌شود. حجم تخلیه این چشمه‌ها در سال، 74/7 میلیون مترمکعب است. بیشترین چشمه‌ها به ترتیب در ارتفاعات روستاهای اِستون‌آباد با 172دهنه، تِلور با 171دهنه، وَل‌اَفرا با 146 دهنه و وَطَنا با 130 دهنه و بقیه این چشمه‌ها در ارتفاعات روستاهای بارکُلا، سَرکُلاته، کارکَنده، سالیکَنده، لیوان شرقی و بَنَفش‌تپه قرار دارند. پرآب‌ترین چشمه در این حوضه، چشمه قُلقُلی در ارتفاعات روستای لیوان شرقی با آبدهی 8/4 لیتر در ثانیه است که آب آشامیدنی مسافران را تأمین می‌کند.
در حوضه آبریز نکارود، 1029 دهنه چشمه وجود داشت. از این چشمه‌ها، 59 دهنه برای مصارف عمومی، 105 دهنه با عنوان فرو رونده و بدون استفاده، 219 دهنه وارد رودخانه شده، 22 دهنه برای آب آشامیدنی مردم روستا، 345 دهنه برای آشامیدن حیوانات و دام، 185 دهنه برای کشاورزی و 94 دهنه، به طور مشترک، برای آشامیدن، کشاورزی و پرورش ماهی استفاده می‌شود. حجم تخلیه این چشمه‌ها، 93/7 میلیون متر مکعب در سال است. بیشتر این چشمه‌ها به ترتیب در ارتفاعات روستاهای شاهکوه پایین با 252 دهنه، چهارباغ با 140 دهنه و شاهکوه بالا با 125 و بقیه این چشمه‌ها به ترتیب در ارتفاعات روستاهای کُنداب، رادکان، چمن‌ساور، جهاننما، وطنا، استون‌آباد، بارکلا، حاجی‌آباد، کَلکَت قرار دارند. پرآب‌ترین چشمه در این حوضه، چشمه رودبار در ارتفاعات روستای شاهکوه پایین با آبدهی 8/12 لیتر در ثانیه است که براي کشاورزی استفاده می‌شود.
در حوضه آبریز قره سو، 222 دهنه چشمه وجود داشت. از این چشمه‌ها، 169 دهنه برای مصارف عمومی و آشامیدن دام، 31 دهنه بدون استفاده، 19 دهنه برای آشامیدن مردم روستا و کشاورزی و 3 دهنه برای پرورش ماهی استفاده می‌شود. حجم تخلیه این چشمه‌ها، 11/3 میلیون مترمکعب در سال است. بیشتر این چشمه‌ها به ترتیب در ارتفاعات روستای درازنو با تعداد 68 دهنه و شهر کردکوی با تعداد 51 دهنه چشمه و بقیه این چشمه‌ها در ارتفاعات روستاهای سرکلاته، بالاجاده و میاندره قرار دارند و پُرآب‌ترین چشمه در این حوضه، چشمه‌ی مشگین جار در ارتفاعات روستای درازنو با آبدهی 5/7 لیتر در ثانیه است که براي مصارف عمومی استفاده می‌شود.
بنابر گزارش آماربرداري دیگری كه در سال 1387 در حوضه‌های آبریز گرگان‌رود و قره‌سو انجام شد، تعداد چشمه‌های آمارگیری شده، 5961 دهنه است. حجم تخلیه این چشمه‌ها در سال، 74/7 میلیون مترمکعب است. بیشترین چشمه‌ها در این آماربرداری، در روستاهای زرینگل و تنگراه به ترتیب با تعداد 623 و402 دهنه چشمه قرار دارد.
…
منابع:
• ستوده، منوچهر، و ذبیحی، مسیح. (1377). از آستارا تا استارباد (جلد 6، چاپ 2). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
• کردوانی، پرویز. (1374). منابع و مسائل آب در ایران (جلد اول، چاپ 2). انتشارات دانشگاه تهران.
• مهندسین کنکاش عمران. (1387). گزارش بهنگامسازی تلفیق مطالعات منابع آب حوزه آبریز رودخانههای گرگان‌رود و قره‌سو (جلد اول). گرگان: آب منطقهای گلستان.
• مهندسین مشاور آب و توسعه پایدار. (1381). طرح مطالعات شناسايی سازندهای سخت در حوزه آبریز گرگان‌رود (جلد4: آمار چشمه‌ها). تهران: سازمان مدیریت منابع آب ایران.
• مهندسین مشاور شمال. (1387). آماربرداری از منابع آب سازندهای سخت ارتفاعات خلیج و نکارود (جلد اول). گرگان: آب منطقهای گلستان.