رود گرگان/ گرگان‌ ­رود / گرگان

آلبوم‌خانه استرآباد

رود گرگان/ گرگان­رود/ گرگان[1]

ابوت در گزارش سفر به استرآباد 1260ق (1223ش)می‌نویسد: «این رودخانه در12 یا 14 مایلی (22.530816کیلومتر) دریا دو شاخه می‌شود و بعد از گذشتن از فاصله‌­ی کمی‌، به صورت دو شاخه، شاخه‌­ی جنوبی دوباره تقسیم می‌شود. در نتیجه، سه شاخه ایجاد شده است. درشاخه­‌ی شمالی که بعدا یکی می‌شوند در گومش‌­تپه به دریا می‌ریزند وشاخه­‌ی جنوبی هم پس از یک پیچ خیلی تند، از خواجه‌­نفس می‌گذرد، در حالی که آب آن با پیوستن بخشی از آب سیاه­‌ بالا خیلی بیشتر شده است». (ابوت[2])، ملگونف در حدود 1237 تا 1239ش می‌نویسد: «رودخانه­‌ی گرگان از  کوه‌های البرز از چشمه‌ی گرم چشمه (که نزدیک شاه­آباد و سمولگان[3] قرار دارد)، ابتدا شده در نزدیکی گومیش­تپه (تپه‌­های نقره‌­ای، در 6 فرسخی (36کیلومتری) جنوب دهانه‌­ی رود اترک)، به دریا می‌پیوندند. طول [آن] 28 فرسخ (128کیلومتر) (است با کرانه­‌ی شیبدار). ته آن گلزار و علفزار (و به این علت رنگ آب آن زرد است». (ملگونف.1364/242)، هدایت می‌نویسد: «چون این رود در زمین گرگان واقع شده به نام آن زمین موسوم آمد. رودی است وسیع، پهنای آن کما بیش به تفاوت معابر پانزده ذرع (5/15 متر) هم بیست ذرع (21متر) می­شود. از طرف گوکلان به جانب دریای استرآباد که همان بحر خزر است و بحر مازندران و گیلان است، روانه می­شود. و در زمستان عبور از آن با کلک و خیک و ناوه­های بزرگ و کوچک می‏نمایند و در تابستان اسب از آن شنا می­کند و می­گذرد و در آن ماهیان بزرگ دیده­اند و در بهار چنان مملو شود که آب قریب شش ذرع (24/6متر) از دیوار لب رود مرتفع گردد و گاهی به صحرا می­افتد». (هدایت. 1356/38-37)، قورخانچی در 1321ق (1282ش)  می‌نویسد: «این رود سرچشمه­‌اش از دامنه­‌ی کوه‌های بجنورد و سملقان شیروان معروف به پل­ چشمه و از چشمه­‌سارهای گوکلان و آب­های کوهسار و فندرسک و حاجیلر است که از گوکلان جاری و به صحرای یموت وارد و از جلوی گنبد قابوس در معبر و پیچ و خم­های گرگان سراشیب شده از جلو آق­قلعه که در سهفرسخی (18کیلومتری) استرآباد است گذشته، طوایف جعفربای را که در خواجه­نفس و باشوسقه هستند و گمش‏تپه را از مسافت بعیده به واسطه­ی بارکش­های آبی مشروب نموده از سمت جنوب شرقی وارد بحر خزر می‌شود ... رود گرگان از سطح زمین به تفاوت تقریبا هفت- هشت ذرع (ح 8 متر) گود و در بعضی نقاط بیشتر است. عرض رودخانه کمتر از پانزده- بیست ذرع (ح 20- 15 متر) نیست ...». (ذبیحی، افشار و دانش‌­پژوه.1386/31-30)، میرزا سراج­‌ الدین در حدود 1322ق (1283ش) می‌نویسد: «رودخانه گرگان از گوکلان تا به خواجه‌­نفس که منتهاالیه صحرای یموت است، جاری است. طول رودخانه مذکور سی فرسخ (180کیلومتر) می‌شود که از میان ایلات یموت گذشته، در خواجه ­نفس به بحر خزر داخل می‌شود ... نهر گرگان از مشرق به مغرب جاری است، یعنی سیلاب آب رو به مغرب است». (میرزا سراج­الدین.1369/268-267)، دمرگان می­نویسد: «دومین رود استپ، گرگان، تماماً در ایران جاری است. این رود سرچشمه­‌ی خود را از جرزها و پایه ­های شرقی البرز گرفته، از مشرق به مغرب جریان می­ یابد. ... رود گرگان با دو مصب اصلی و عمده که تپه­‌های شنی را در شمال نزدیک گمیش ­تپه (کومش ­تپه) و در جنوب نزدیک خواجه ­نفس قطع می­ کند، به دریا می­ ریزد. این رود کمتر از اترک آب دارد. (دمرگان. 1338/135)، این رود هم­ اکنون نیز جاری و معروف­ترین رود سرزمین گرگان (استان گلستان) است.