دیوانخانه آغامحمدخان
دیوانخانه آغامحمدخان
همان عمارت یا کاخ آغامحمدخان.موریه در 1231ق (1195ش) دربارهی این عمارت مینویسد: «در کاخی که به فرمان آغامحمدخان قاجار ساخته شده بود خانه کردیم که در سنجش با ویرانی این ایالت هنوز شکوهمند، حتی برتر از کاخهای تهران است. در جلو آن بنا به معمول «میدانی» است. دروازهی بلند کاخ که با طلاکاری و نقاشی آرایش یافته ... از دروازهی کاخ به حیاطی پهناور با سنگفرشی خوب درآمدیم که پر از درختان مرکبات میوهدار بود. در ته حیاط «دیوانخانه» یا تالاری باشکوه با دو ستون سترگ چوبی بود. سراسر دیوار تالار را با پیکرههای پهلوانان ایران باستان نقاشی کرده بودند. در پیرامون دیوانخانه اتاقهایی بزرگ بود که بر دیوارهای آنها نیز نقاشیهای شگفت دیده میشد. بر فراز این اتاقها بالاخانههایی ساخته شده که از پنجرههایشان چشم اندازی فراخ از ناحیههای نزدیک شهر دیده میشود»[1]. (موریه. ج2.1386/418)، در کتابچهی خالصهجات و املاک حاج میرزا آقاسی (ح1270ق/ 1232ش) در ذکر املاک موروثی ناصرالدین شاه مینویسد: «عمارت واقعه در بلدهی استرآباد، احداثی خاقان شهید سعید آقا محمدشاه مشتمل بر اندرونی و بیرونی و دیوانخانه و سایر بیوتات و ملزومات سایر ولایات». (بیانی و اتحادیه.1387/314)، مکنزی در حدود1859م (ح1238ش)مینویسد: «قصر زیبایی که آغامحمدخان ساخته بود اکنون منزل ایلخان است ولی مخروبه است و باغ بسیار زیبای آن به بیابان تبدیل شده، حوض دلفریبش اینک جایگاه قورباغهها است. راه آن از میان آثار قدیمی میگذرد. در قسمت شرقی آن قلعه، توپخانه قرار دارد». (مکنزی.1359/191)، اعتمادالسلطنه در مرآت البلدان در ذکر استرآباد مینویسد: «عمارات سلاطین قاجار به خصوص شاه سعید شهید آقامحمدشاه در استرآباد موجود است». (اعتمادالسلطنه.1364/53)، اعتمادالسلطنه در ذکر اقدامات عمرانی زمان ناصرالدینشاه به تجدید عمارت دیوانی استرآباد اشاره میکند. (اعتمادالسلطنه. 1374/97)، معصومعلیشاه در 1315ق (1267ش) مینویسد: «و بنیان عمارت ارگ (دیوانخانه استرآباد)، از قهرمان ایران آقامحمدخان است و بسیار شبیه است به دیوانخانه ساری و تختمرمر طهران». (شیرازی. بیتا/661)، قورخانچی در 1321ق (1282ش) مینویسد: «حیاط دیوانخانه شباهت تامیبه دیوانخانهی دارالخلافه، و ایوان رفیع و اطاقهای تحتانی و فوقانیش معاینه به ایوان تخت مرمر میماند. ستونهای این ایوان از چوب چنار و به شکل هشت [ضلعی] است، و سنگهای ازاره از سنگ مرمر و نقاشی[2] است». (ذبیحی و افشار.1363/88)، میرزا سراجالدین در حدود 1322ق (1283ش) مینویسد: «از عمارات معتبر استرآباد یکی عمارت ارگ و دیوانخانه است که بنای بسیار باشکوه معتبری است و از عمارتهای خوب ایران محسوب میشود. بانی آن مرحوم آقامحمدخان خواجه، پادشاه و سرسلسله قاجاریه است. ایوان و صحن عالیجنابِ مشأنی دارد که بنای صحن آن تمام از پارچههای مرمر نفیس است». (میرزا سراجالدین.1369/279)، در لابهلای گزارشهای وکیل الدوله مواردی راجع به عمارت آقامحمدخان آمده است: در سال 1331ق (1292ش) مینویسد: «آجرهای نقش کرده و عکس که در عمارت آقامحمدخان نصب بوده با سنگهای ازاره[3] تلگرافخانه را روسها برداشته بردند». (افشار و دریاگشت. 1363/312)، در سال 1332ق (1293ش) مینویسد: «آجرهای کاشی که اطراف عمارت آقامحمدخانی نصب بوده، عکسهای مختلف سلاطین صفویه و عکس شیخ صنعان و شاگردانش داشت، امیرتوپخانه امر کرد آجرها را برداشتند، بعضی را به روسها فروخته و اکثر از آن آجرها جزو صندوقخانه قرار داده، حمل به طهران نمایند. مسیو شوستر خزانه دار کل، به رئیس گمرکخانه بندرجز نوشته عمارت دیوانی را بازدید نمایند و اطلاع بدهند که باید تعمیر بشود». (افشار و دریاگشت.1363/365)، همچنین در 1334ق (1295ش) مینویسد: «[قزاقهای روس] عمارت آقامحمدخان قاجار که تمام حاشیهی آن سنگ مرمر، یک ذرع (104 سانتیمتر) طول، سهچارک (78سانتیمتر) عرض داشته، با کلنگ همه را شکسته، حمل به روسیه مینمایند. درهای «آغشته» که به امر دولت ایران چندی قبل تعمیر کرده و اطاقهای جنب ایوان را تخته «نراد» فرش کرده تماما را سوزانیده، شیشهها را شکسته[اند]». (افشار و دریاگشت. 1363/ 426)، در 1337ق (1297ش) مینویسد: «در عمارت مرحوم آقامحمدخانی که تازه تعمیر شده است حاضر شده...». (افشار و دریاگشت.1363/649)، و نیز در همین سال می آورد: «به توسط سلطان حسین میرزا، رئیس مالیه استرآباد، عمارت آقامحمدخانی را تعمیر کافی نموده[اند]». (افشار و دریاگشت. 1363/664)، طبق گزارشهای وکیل الدوله (ح1340ق/ 1300ش) کاخ آقامحمدخان مدتی محل استقرار ادارهی مالیه (= دارایی) و نیز ژاندارمها بوده است. (افشار و دریاگشت. 1363/775)، همچنین طبق گزارشهای وکیل الدوله (1337-1333ق/ 1297-1294ش) در فضای حد فاصل بین عمارات حکومتی استرآباد، کاخ یا دیوانخانه آقامحمدخان محل برگزاری جشنها (افشار و دریاگشت. 1363/812و861) و عزاداریها (افشار و دریاگشت. 1363/672و730) بوده است. این عمارت هم اکنون با نام «کاخ آغامحمدخانی» یا «ساختمان املاک» در شهر گرگان وجود دارد و در اختیار سپاه پاسداران میباشد. کاخ آغامحمدخانی در سال 1383ش به شمارهی 11288 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.