گواندر
گواندر / Gavandar
روستایی واقع در دهستان پالیزان، بخش مرکزی شهرستان مراوهتپه، استان گلستان.
این روستا در ۱۷ کیلومتری شرق شهرستان مراوهتپه و در مختصات طول جغرافیایی 9َ °56 و عرض جغرافیایی 55َ °37، در ارتفاع ۲۷۸ متر از سطح دریا واقع شدهاست.[1]
روستای گواندر از اطراف با چندین عارضه و آبادی هممرز است. در شرق آن، روستای اللهنور، چشمه دامدامی و زیارتگاه بالقیبابا قرار دارند. در غرب، قره تکنلی، قرقلیدره و روستای فرخسر واقع شدهاند. در شمال، رودخانه اترک و آبادی سوورلی و در جنوب، ارتفاعات حاجیداغ و درهای موسوم به گواندرینگدرهسی دیده میشود.[2]
در خصوص وجه تسمیه روستای گواندر، نقل مستندی وجود ندارد. با این حال، اهالی بر این باورند که نام روستا از زیارتگاه شخصی به نام گواندربابا گرفته شدهاست که در داخل روستا واقع است. اطلاعات دقیقی درباره هویت این شخص وجود ندارد، اما برخی معتقدند که او از بزرگان طایفه گوکلان بوده است.[3]
بررسی پیشینه روستای گواندر نشان میدهد که در گذشته، اهالی روستا زندگی کوچنشینی داشتهاند و هر خانواده در مکانی که مناسب میدانستند، پراکنده بودند. این پراکندگی بعدها به تجمیع در یک نقطه و تشکیل روستای گواندر کنونی منجر شد. مدتی نیز سکونتگاه اهالی در غرب رودخانهٔ گواندر قرار داشت، اما به دلیل وقوع سیل و خسارات ناشی از آن، بزرگان روستا پیشنهاد دادند که به محل کنونی، یعنی شرق رودخانه، نقل مکان کنند.[4]
از جمله آثار تاریخی روستای گواندر، محل دفن و زیارتگاه گواندربابا است. علاوه بر این، در کنار چشمه دامدامی، زیارتگاه بالقیبابا نیز قرار دارد.[5]
زبان اهالی روستای گواندر، ترکمنی است. همگی پیرو دین اسلام، مذهب اهل سنت و حنفی هستند. اهالی روستا از طوایف مختلف ترکمن یموت شامل غراوی، قوجق، بهلکه، کنجلی و دوجی هستند. طبق تقسیمبندی عسگری خانقاه در میان طایفههای یموت، آنها به سه گروه اصلی ویس، شرپ و چونی تقسیم میشوند و گروه شرپ خود شامل چهار زیرمجموعه دیهجی، سردار، غراوی و بهلکه است.[6] در حال حاضر، سکونت در روستای گواندر محدود به افراد و خانوادههای طایفههای غراوی و دوجی است. نامهای خانوادگی رایج در روستا شامل موارد زیر است: جلوزادهدوجی، حاجیلیدوجی، خواجهزادهدوجی، ذهتاب، بهلکهغراوی، عاشوری، اودهزادهدوجی، جهانبین، قولاقغراوی، حاجیغراوی، خواجهغراوی، دوجیخواه و ساریزادهغراوی.[7]
از گذشتههای دور، اهالی روستای گواندر به کشاورزی و گلهداری مشغول بودهاند. در گذشته، دامداری شغل اصلی محسوب میشد، اما امروزه کشاورزی اولویت یافته و حدود ۱۵۰ هکتار از زمینهای روستا زیر کشت محصولات مختلفی چون گندم، جو و هندوانه میرود. در گذشته کشت شالی در حاشیه رودخانه اترک رواج داشت، اما به دلیل مدیریت منابع آبی، این کشت متوقف شده است. کشت پنبه نیز که در گذشته رواج داشت، امروزه کاملاً از بین رفته است. دامداری نیز همچنان یکی از فعالیتهای اقتصادی مهم روستا است، هرچند که خشکسالیهای اخیر، گرانی علوفه و فقر منابع طبیعی باعث کاهش چشمگیر آن شده است. با این حال، تعدادی از اهالی همچنان به دامداری در کنار کشاورزی ادامه میدهند. در حال حاضر، تعداد دامهای روستا به طور تقریبی شامل ۵۰۰ راس گوسفند و بز و ۱۵۰ راس گاو است. از فرآوردههای دامی مانند شیر، ماست، روغن محلی و گوشت در مصارف خانگی استفاده میشود. علاوه بر این، بسیاری از خانهها دارای باغهای کوچکی از انار، انجیر و انگور هستند. همچنین، برخی از اهالی به طور جدی به باغداری پرداخته و باغات جدیدی از زیتون، انار و انگور احداث کردهاند.[8]
از مناطق گردشگری روستا میتوان به درهی گواندر اشاره کرد که رودخانهای در درون آن جاری است و درختان کهن چنار و درختان خودرو پسته نیز در این منطقه قرار دارند. علاوه بر اهالی روستا، ساکنان روستاهای اطراف نیز برای گذراندن اوقات فراغت به این محل مراجعه میکنند. محل دیگری که برای گردشگری اهمیت دارد، چشمهی دامدامی و زیارتگاه بالقیبابا است که در مجاورت یکدیگر قرار دارند.
آداب و رسوم اهالی روستای گواندر، مشابه سایر ترکمنها، شامل برگزاری مراسمهایی چون طوی (عروسی)، عید قربان و فطر، اقامه نماز تراویح، مولودخوانی، مراسم یارمضان و آقآش است. هرچند که در سالهای اخیر، پایبندی به این رسوم کمرنگتر شده است.
در گذشته، مردان هنرمند روستا با استفاده از چوب، وسایلی مانند قاشق چوبی (چمچه)، پارو، ایگ و کرکه میساختند. زنان و دختران روستا نیز از دیرباز به ساخت صنایع دستی مشغول بودند که شامل فرشبافی، نمد مالی و تایخادوزی میشد، اما امروزه این هنرها بسیار کمرنگ شدهاند. در این روستا، ابزاری به نام جواز وجود داشته که مبتکر آن خود اهالی بودند و برای روغنکشی از آن استفاده میکردند.
از غذاهای محلی این منطقه میتوان به اونآشی، بولاماق، غاراچورفا، چکدرمه، یارما، ماشلی بولاماق، سویتلیآش، قولاق و … اشاره کرد. بازیهای بومی و محلی که در گذشته رواج داشته و امروزه کمرنگ یا فراموش شدهاند، شامل چوررگ، اوقیای، بوقمالیجا، آششیق، چلیک، چیش و … میشوند. اما بازی و سرگرمی بزرگ که عمدتاً در مراسمهای عروسی برگزار میشد، “یوزگ” نام داشت. در میان دختران و زنان نیز بازیهایی مانند تاببازی (ساللانجاق)، آیترک، گونترک، اویجگ و … رواج داشته است.[9]
برخی از خانههای این روستا همچنان با مصالح محلی مانند کاهگل ساخته شدهاند. با این حال، در سالهای اخیر ساخت خانههای آجری با سقفهای ایرانیت و ایزوگام رایج شده و امروزه نیز ساختمانها با نظارت مهندسان و با شناژ و میلگرد ساخته میشوند.
در حال حاضر، این روستا ۷۵ خانوار با جمعیتی بالغ بر ۳۶۳ نفر را در خود جای داده است.[10] آمار جمعیتی روستا طبق آخرین سرشماری رسمی کشور به شرح زیر است: [11]
|
سال |
خانوار |
جمعیت |
|
1335 |
** |
49 |
|
1345 |
26 |
112 |
|
1355 |
28 |
114 |
|
1365 |
55 |
233 |
|
1375 |
28 |
188 |
|
1385 |
35 |
210 |
|
1390 |
51 |
242 |
|
1395 |
87 |
288 |
در ابتدا، روستای فاقد مسجد بود و اهالی نمازهای جماعت خود را در منازل برگزار میکردند. بعدها، ساختمان گلی مسجد بنا شد، اما در سال ۱۳۶۷ش، تخریب و بازسازی گردید. این ساختمان نیز در دو مرحله بعد، مجدداً تخریب شد و در نهایت، بنای مسجد فعلی در سال ۱۳۸۶ ش احداث شد که کماکان مورد استفاده قرار میگیرد.[12] یکی از بزرگان روستا که به اهمیت علم و دانش پی برده بود، در حدود سال ۱۳۴۵ ش، فردی باسواد را از روستای «یکهتوت» به این روستا دعوت کرد. او با فراهم کردن زمین مسکونی و تامین تمام نیازمندیهای وی، از او خواست تا سواد خواندن و نوشتن را به فرزندان روستا بیاموزد. بعدها، در حدود سال ۱۳۵۳ ش، با حضور حدود ۲۰ دانشآموز از روستاهای «آلچکلی» و «فرخسر»، اولین معلم رسمی تحت عنوان «سپاه دانش» به این روستا گشایش یافت. [13] امکانات دولتی دیگری که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به وجود آمدهاند، عبارتند از: گازرسانی در سال ۱۳۹۶ ش، برقرسانی در سال ۱۳۶۱ ش و آسفالت جاده در سال ۱۳۸۴ ش. همچنین آب شرب روستا از سال ۱۳۹۹ ش، از طریق چاه عمیق تأمین میشود که با مشارکت اهالی و دولت حفر شده است. پیش از آن، آب شرب روستا از چاهی به فاصله ۷ کیلومتر تأمین میشد. در این روستا یک نفر شهید و یک نفر جانباز جنگ تحمیلی ایران و عراق میباشد.[14]
[1] سازمان نقشهبرداری کشور
[2] عاشوری و بهلکهغراوی، (1403).
[3] عاشوری، جلوزادهدوجی، (1403).
[4] آقایان عاشوری، حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
[5] حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
[6] حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
[7] حاجیلیدوجی، خواجهغراوی و جلوزادهدوجی، (1403).
[9] عاشوری، بهلکهغراوی، حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
[10] حاجیلیدوجی، (1403).
[11] مرکز آمار ایران.
[12] عاشوری، خواجهغراوی، حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
[13] دوجی و حاجیلیدوجی، (1403).
[14] عاشوری، بهلکهغراوی، حاجیلیدوجی و جلوزادهدوجی، (1403).
منابع:
- سازمان نقشهبرداری کشور، پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران. قابل دسترسی از: https://gndb.ncc.gov.ir
- فجوری، ستاربردی. (1403، 13 دی). گفتوگوی شخصی با قلیچقربان عاشوری.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با ارازمحمد جلوزادهدوجی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با بهرام دوجی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با حاجیمحمد ذهتاب.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با حبیبالله قاری خواجهغراوی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با سلیمان بهلکهغراوی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با عبدالکریم حاجیلیدوجی.
- فجوری، ستاربردی. (1403، 21 دی). گفتوگوی شخصی با قلیچقربان عاشوری.
- مرکز آمار ایران. درگاه ملی آمار. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن. قابل دسترسی از:https://www.amar.org.ir