سدن

سدن  

saden

روستایی در دهستان روشن آباد، بخش مرکزی شهرستان گرگان، استان گلستان.

سَدَن و به گویش اهالی آن «سِدَن»، در هشت کیلومتری غرب شهرستان گرگان و در موقعیت عرض جغرافیائی 11ً  48َ °36 و طول 30ً  19َ °54 قرار دارد. ارتفاع این روستا از سطح دریا 124 متر می‌باشد.[1]

این روستا از جنوب به روستای سیدمیران، از شمال به زمین‌های زراعی، از شمال غرب و غرب به روستای کلاسنگیان و از شرق به جاده‌ی آسفالته‌ی سیدمیران- گرگان منتهی می‌گردد.

پیشینه‌ی شکل‌گیری روستای سدن به عوامل گوناگونی همچون ورود سادات به غرب شهر استرآباد (گرگان) باز می‌گردد. در وقف‌نامه‌ی امیرسید لطیف شاه الحسینی که در رمضان سال 940ق، تنظیم شده این‌گونه آمده است: «تمامی قریه سیدکلاته مشهوره به سدن من محال رستاق استراباد را با جمیع متعلقات آن از میاه رودخانه شصت کلاته متعلق به آن و قنوات و غیرها را، وقف بر زوار و انباءالسبیل زوار روضه مقدسه حضرت رسول نموده و ...».[2] در این متن، روستای سدن که امروزه در شمال سیدمیران قرار دارد، سیدکلاته یعنی آبادی محل تجمع سید و سادات نامیده شده است».[3] انتقال آب رودخانه‌ی شصت کلاته از روستای سیدمیران به سدن، عامل دیگری در شکل گرفتن این روستاست، به طوری که ساکنان روستا، نخستین خانه‌های خود را در مجاورت این رودخانه ساخته‌اند.

روستای سدن در دوره‌ی قاجار بخشی از روستای بلوک سدن رستاق ولایت استرآباد به حساب می‌آمد آن طور که مکنزی در سفرنامه‌ی خود،[4] ملگونف جهانگرد روس[5] و رابینو نماینده‌ی دولت انگلیس در رشت، در سفرنامه‌اش[6] از این روستا به عنوان یکی از روستاهای بلوک سدن رستاق یاد می‌کنند. با استناد به متن کتابچه‌ی نفوس اهالی مملکت استراباد که در سال 1296ق، تهیه شده، سدن «خالصه دیوان اعلی، آب مشروب از رودبار شصت‌کلا است و قریه مزبوره اربابی جد نجفقلی‌خان سرهنگ هزارجریبی بوده و صاحب اختیار مرحوم، او را که مقتول ساخته این قریه را ضبط نموده. در جزو خالصه محسوب گردیده است».[7]

مطابق آنچه در این متن می‌خوانیم، سدن همچون برخی دیگر از روستاهای منطقه، متعلق به نجفقلی‌خان سرتیپ (سرهنگ) فرزند جعفرخان سرتیب و نوه‌ی محمدتقی خان هزارجریبی صاحب کاروان‌سرای میدان عباسعلی و مدرسه‌ی زنجیردار (هزارجریبی‌ها و امام صادق (ع) فعلی) بود. نجفقلی‌خان سرتیپ، از افراد نامدار عصر قاجار بود که  سرخ گریوه‌ی هزارجریب مرکز حکومت محلی او به حساب می‌آمد.

زنده یاد دکتر جمشید قائمی، دیدگاه دکتر حسین قلعه‌بندی را که نوشته‌اند: «قریه سدن از توابع گرگان به خاطر خون بهاء سرتیب جعفرقلی‌خان به آن خانواده داده شده است»، با استناد به گزارش کتابچه‌ی نفوس استراباد رد می‌کند.[8]  گویی مالکیت این روستا همواره مورد کشمکش بوده، چنانچه «روستای سدن از پیش در اختیار خاندان ]هزارجریبی[ بود. بعدها وقتی بین مسعودالملک (نماینده استرآباد در دوره‌های هفتم تا دهم مجلس شورای ملی) و رضاشاه اختلاف شد املاک مسعودالملک نیز مصادره شد.».[9]

باقی مانده‌هایی از آثار اربابان تا اواخر دهه‌ی پنجاه در قسمت جنوب روستا که به (بالا حیاط) مشهور است، وجود داشت. از جمله‌ی این آثار یاد شده، خانه‌‌های پشت سرهم (قطاری) با انبارهای چوبی برای نگهداری محصولات کشاورزی بود. در زمان حضور این اربابان با هدف  گسترش کشاورزی و تأمین نیروی کار، خانواده‌هایی از روستای گوزن فارس و افراد و خانواده‌هایی از روستاهایی مانند حیدرآباد، سیدمیران و نوچمن به سدن انتقال داده شده یا آمدند.[10]

نخستین و قدیمی‌ترین آمار جمعیتی روستای سدن متعلق به سال 1276ق، همزمان با حکومت ملک‌آرا است. بر اساس این آمار، سدن 30 خانوار و 148 نفر جمعیت داشت و  از این تعداد، مرد زن دار 30 نفر، زن شوهردار 36 نفر، مرد بی زن 10 نفر، زن بی شوهر 11 نفر، پسر صغر 27 نفر، دختر کبر 13 نفر و دختر صغر 21 نفر بودند.[11] در کتابچه‌ی نفوس استرآباد، جمعیت سدن در سال 1296ق، 90 نفر اعلام شد.[12]

براساس آمار سرشماری نفوس و مسکن، جمعیت روستای سدن در فاصله سال‌های 1395-1335 به این شرح است:[13]

تمام مردم سدن کشاورز و دامدارند. وسعت زمین‌های کشاورزی آنها که با نام‌های دِرازمینی، اسمله روئه، سدن روئه، یک وردشی، ول آیش، اجاق مله روئه، اسکمی، کنده کن توت باغ شناخته شده‌اند، نزدیک به 250 هکتار زمین مسطح و هموار است که بیش از 25 هکتار آن، واقع در شمال سدن به نسق اختصاص دارد و آب آن از رودخانه‌ی شصت کلاته تأمین می‌شود.[14] گندم، کلزا، لوبیای روغنی و محصولات باغی از جمله انار در زمین‌های کشاورزی سدن کشت می‌گردد. سدنی، صابر چمنی، ساورعلیا، سقایی، کاظم‌زاده، غلامی، اسدی، بهروج و ...، نام‌های خانوادگی شناخته شده‌ی این روستاست. تمام ساکنان سدن مسلمان و شیعه مذهب هستند. آنها با گویش تبری متمایل به زبان فارسی صحبت می‌کنند. (در این زمینه لهجه‌ی آنها متفاوت با تمام روستاهای اطراف است).

«امام‌زاده شازده علی اکبر» که در شمال غربی روستا قرار گرفته از دیرباز مدفن اموات اهالی سدن بود. از نیمه‌ی دوم دهه‌ی هفتاد، با اختصاص زمینی با وسعت تقریبی یک هکتار در قسمت شمالی روستا، سدن صاحب قبرستان اختصاصی شد.[15] امکاناتی نظیر خانه‌ی بهداشت، ساختمان دهیاری، مسجد، فاطمیه، آب لوله کشی، برق، گاز و تلفن در سدن وجود دارد. همچنین روستای سدن صاحب دبستان و دبیرستان دوره‌ی اول متوسطه است، هرچند که این دبیرستان که ابتدای انقلاب ساخته شده، در حال حاضر به خاطرکمبود دانش‌آموز تعطیل است. بافت قدیمی روستای سدن به جهت تغییر و تحولات سال‌های اخیر دگرگون شده است. تنها اثر ثبت شده در فهرست آثار ملی روستای سدن، «سنگرتپه» است. در جنگ تحمیلی ایران و عراق (67-1359) پنج نفر از جوانان سدن به شهادت رسیدند.

منابع:

• دهیاری روستای سدن
• ذبیحی، مسیح. (1363). گرگان‌نامه. تهران: انتشارات بابک.
• رابینو، یاسنت لوئی. (1383). مازندران و استرآباد (جلد چهارم). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
• سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملی نام‏های جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
• ستوده، منوچهر و ذبیحی، مسیح. (1377). از آستارا تا استارباد (مجلد ششم). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
• قائمی، جمشید. (1388). سردار رفیع یانسری. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی شهرری.
• قورخانچی، محمدعلی. (1360). نخبه سیفیه. به کوشش: منصور اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان. تهران: نشر تاریخ ایران.
• مرکز آمار ایران. درگاه ملی. نتیجه‌ی سرشماری نفوس و مسکن قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
• مرکز دانشنامه‌ی گلستان. گفت و گو با شعبان سدنی و برخی دیگر از اهالی.
• مرکز دانشنامه‌ی گلستان. گفت ‌وگو با رضا صابرچمنی (دهیار روستای سدن).
• معطوفی، اسدالله. (1387). سنگ مزارها و کتیبه‌های تاریخی استراباد. تهران: انتشارات حروفیه.
• مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. تهران: نشر گستره.
• ملگونف. (1364). سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر. تهران: انتشارات دادجو.