خیرات
خیرات Xeyrāt
روستایی در دهستان استرآباد جنوبی، بخش مرکزی شهرستان گرگان، استان گلستان.
این روستا در 17 کیلومتری جنوب شرق مرکز استان گلستان، در نقطهی ً41 َ47 °36 عرض و ً15 َ34 ° 54 طول جغرافیایی و در مسیر جادهی گرگان به توسکستان و شاهکوه، جای دارد. ارتفاع روستای خیرات از سطح دریا 350 متر است.[1]
خیرات از شمال به زمینهای کشاورزی روستای اصفهانکلاته و جلین، از جنوب به ناحیهی جنگلی توسکاستان، از شرق به اراضی کشاورزی و جادهی گرگان به شاهکوه و شاهرود و از غرب به جنگل و زمینهای روستای نومل منتهی میشود.
برخی منابع این منطقه را «کیاراه» نامیدهاند.[2]
ساکنان کنونی روستای خیرات از مشاهدهی بقایای یک سازه در این ناحیه خبر میدهند به نظر میرسد یک حمام بوده است. در حال حاضر نشانههایی از این سازه وجود ندارد. همچنین در فاصلهی کمی از روستا و در دل جنگل دو گورستان قدیمی وجود دارد.[3]
همچنین در قسمت جنوبی این روستا تپهای است که در پانزدهم شهریور ماه سال1400 به شمارهی ۳۳۵۴۰ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.[4] این شواهد بیان میکند که این ناحیه در گذشته سکونتگاه بوده ولی بنا بر دلایلی نامعلوم و در دورههایی خالی از سکنه شد و تا نیمههای دههی پنجاه خورشیدی، به عنوان مرتع شناخته میشد. با این حال در بسیاری از گزارشهای قرن اخیر نام این روستا آمده است.
تمامی ساکنان کنونی روستای خیرات مهاجرانی از ناحیهی سیستان هستند که از نیمههای دههی پنجاه به این روستا آمدند.
در وقفنامهای که تاریخ آن به سال1090ق، میرسد و مربوط به قریهی نومل است، از «قریهی خیرات» در همسایگی نومل نام برده شده است.[5]
مکنزی نمایندهی دولت انگلیس در رشت در سفری که سال 1237 به استرآباد داشت در گزارش خود از خیرات به عنوان یکی از آبادیهای بلوک استرآباد رستاق نام برده است.[6]
میرزا ابراهیم در گزارش سفر خود به شمال ایران، بین سالهای 1276-1277، خیرات را جزو روستاهای بلوک پنجم یعنی استرآباد رستاق آورده است.[7]
ملکونف، جهانگرد روس، سال1277ق، سفری به شمال ایران داشت. او خیرات را به عنوان یکی از روستاهای بلوک استرآباد رستاق ایالت استرآباد معرفی کرده است.[8]
رابینو، نمایندهی رسمی دولت بریتانیا در ایران، سال1288ق، به استرآباد سفر کرد. وی از خیرات به عنوان مرتعی کوچک در بلوک استرآباد رستاق یاد کرده است.[9]
کلنل لوات قونسول روس در سفرنامهای که تاریخ آن به سال 1298 و 1299 میرسد از «چمن خیرات» نام میبرد که چند قطعه زمین چمن است و در دهانهی جادهی کوهستان واقع است.[10]
در گزارش دیگری که از دورهی قاجار به جای مانده، خیرات روستایی در ایالت استرآباد و در کنار جادهی شاهرود از طریق گردنهی جلنبلن و استراحتگاه مناسبی برای نیروی نظامی معرفی شده است.[11]
در منابع اواخر قاجار از خیرات به عنوان مرتع کوچکی در استرآباد رستاق نام برده شده است.[12]
همچنین یک گزارش از فروش یک دانگ صحرای خیرات خبر میدهد که متعلق به شیخ صفیالله و سایر اربابان بود که از سوی قونسول روس در سال 1291 خریداری گردید.[13]
در گزارشهای حسینقلی خان مقصودلو روستای خیرات با عناوینی چون «صحرای خیرات»، «جنگل خیرات» و «دهنه خیرات» محل اتراق مسافران و همچنین مکان استقبال از آنان توسط مردم استرآباد، نام برده شده است. توقف مسافران در این منطقه آن را به مکانی برای دستبرد اموال آنان از سوی مهاجمان ترکمن تبدیل کرده بود.[14]
تا سال 1365ش، آمار جمعیت این آبادی در سرشماری نفوس و مسکن ایران ثبت نشده است. جمعیت این روستا از سال 1375ش، به این شرح است:[15]
|
سال |
خانوار |
جمعیت |
|
1375 |
43 |
265 |
|
1385 |
84 |
348 |
|
1390 |
120 |
427 |
|
1395 |
104 |
377 |
روستا در ناحیهای هموار و دشت و در مجاورت جنگل و ارتفاعات جنوب دشت گرگان قرار دارد.
بیشترین توسعهی روستا در این سالها با توجه به محدودیتهایی که از ابعاد گوناگون دارد، از قسمت شمال است. روستاییان به زبان فارسی و گویش سیستانی صحبت میکنند، مسلمان و شیعه مذهبند. بیشتر آنها کشاورزند و تعداد محدوی به دامداری و کارگری مشغولاند. کشاورزان خیرات در زمینهای کشاورزی روستا که حدود 60 هکتار و دیم است، محصولاتی همچون گندم و سویا کشت میکنند. همچنین دامداران این روستا نزدیک به 200 راس گوسفند و 120راس گاو نگهداری میکنند. نامهای خانوادگی پرجمعیت روستا گلوی، عسکری، احمدیفر، طنان و شهرکی است.
خیرات از امکانات زیربنایی همچون آب آشامیدنی لوله کشی، برق، گاز، جادهی آسفالت بهرهمند است. دبستان، مسجد و زینبیه در روستا وجود دارد. منازل مسکونی در شرق و غرب خیابان اصلی روستا که در جهت جنوب به شمال کشیده شده، ساخته شدهاند.[16]
[1]. سازمان نقشه برداری کشور.
[2]. ذبیحی، مسیح (1348).ص251
[3]. گلوی، حسین.(25/1/1402).
[4]. فهرست آثار ثبت ملی ایران.
[5]. ستوده، ذبیحی،(بیتا)، ص355.
[6]. مکنزی، (1355)، ص184.
[7]. میرزا ابراهیم، (1355)، ص55.
[8]. ملکونف،(1364)،ص129.
[9]. رابینو،(1365)، ص194.
[10]. ذبیحی، (1348)، صص 251 و250.
[11]. وزارت جنگ انگلستان، (1380)، ص420.
[12]. ستوده، (1377)، ص269.
[13]. مقصودلو، (1363)،ص 311.
[14]. مقصودلو، (1363)، ص68، 95، 137، 163، 199، 246، 248، 311، 313، 347، 369، 555، 561، 586، 587، 605، 606، 616، 645، 648، 767، 769، 778، 798، 875.
[15]. مرکز آمار ایران.
[16].گلوی، (25/1/1402).
منابع:
- اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، فهرست آثار ثبت ملی ایران.
- ذبیحی، مسیح. (1348). استرآباد نامه، تهران: امیرکبیر.320ص.
- رابینو،هـ ل.(1365). مازندران و استرآباد(چاپ سوم). ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 371ص.
- سازمان نقشه برداری کشور، پایگاه ملی نامهای جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در : https://gndb.ncc.gov.ir
- ستوده، منوچهر، ذبیحی، مسیح.(بیتا). از آستارا تا استارباد.(جلد ششم).تهران: انجمن آثار ملی. 715 ص.
- ستوده، منوچهر.(1377) از آستارا تا استارباد.(جلد پنجم). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. 959 ص.
- مرکز دانشنامهی گلستان.(1402 ).گفت و گو با حسین گلوی.( 25/1). (دهیار روستای خیرات). مصاحبه با مرکز دانشنامه گلستان.
- مرکز آمار ایران. درگاه ملی آمار. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن. قابل دسترسی در: :https://www.amar.org.ir
- مقصودلو، حسینقلی.(1363). مخابرات استرآباد(جلد اول و دوم). به کوشش: ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت. تهران: نشر تاریخ ایران.1010ص.
- مکنزی، چرلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. به کوشش: منصوره اتحادیه. تهران: نشرگستر. 218ص.
- ملکونف.(1364). سفرنامه ملگونف به سواحل جنوبی دریای خزر. تصحیح و ترجمه: مسعود گلزاری. تهران: دادجو.
- میرزا ابراهیم. (1355). سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان. به کوشش: مسعود گلزاری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 334ص.
- وزارت جنگ انگلستان. (1380). فرهنگ جغرافیای ایران، خراسان. ترجمه: کاظم خادمیان. مشهد: بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی. 1128ص.