ولیک آباد

ولیک ‏آباد                                              Valikābād                                        

روستایی در دهستان استرآباد جنوبی، بخش مرکزی، شهرستان گرگان، استان گلستان

این روستا در سه کیلومتری شرق گرگان و در موقعیت ً1 52َ °36 عرض 2ً 29َ °54 طول جغرافیایی و در ارتفاع 60 متری از سطح دریا قرار دارد.[1]

ولیک ‏آباد از شمال به زمین‌های کشاورزی روستاهای آلوکلاته و رستمکلاته، از جنوب به جاده‌ی گرگان به گنبد و نیز به روستای نصرآباد، از شرق به زمین‌های کشاورزی روستاهای فیض‌‏آباد و سیاه‌تلو و از غرب به شهرستان گرگان و روستای مریم‏‌آباد منتهی می‌شود.

بر اساس نظر ساکنان نام این روستا نخست «ولی‌‏آباد» بوده است که می‌توان گفت این نام برگرفته از نام بنیانگذار این روستاست که با گذر زمان به ولیک‌‏آباد تغییر شکل پیدا کرده است.[2]

در گویش استرآبادی ولیک یا ولِک یا بَلِک نام درختی است با میوه‌ی خُرد به رنگ سرخ و سیاه و از گونه‌ی‏ زالزالک که در کتب مفردات آن را خفچه، عوسج، زعرور‏الادویه نامیده‏‌اند. [3]

وجود مقبره‌ی امامزاده‌ای به نام «جعفر بن محمد(العابد) بن موسی بن جعفر(ع)» در این روستا، بیانگرسکونت دیرین در این محل است. درب چوبی منبت کاری شده‌ای در این بقعه وجود دارد که تاریخ 608 ق، به عنوان سال ساخت درب روی آن حکاکی شده است.

تعدادی از سنگ‌های مزار موجود در گورستان قدیمی مجاور امامزاده‌ی روستا به دوره‌ی صفوی بازمی‌گردد.[4]

در نزدیکی این روستا تپه‌‏هایی تاریخی که به ثبت رسمی نرسیده‌اند، به چشم می‌خورد. روستاییان این تپّه‌ها را با نام خشت پل (قنبر رستم‏پور)، مریم‌‏آباد (حاج حسین زاغی)، بِرَن‌‏تپه (حاج حسین کاویان)، تپه حاج مشهدی علی، تپه شریف و تپه جلابی می‏‌شناسند.[5]

نام روستا در منابع عصر قاجار و به ویژه گزارش جهانگردان غربی آمده است.

در مبایعه‏ نامه‌ی سال 1268ق، که مطابق آن قسمت‌هایی از روستاهای اتراچال، چولابی و لمسک فروخته شده است، از روستای ولیک‌آباد به عنوان حد شرقی روستای جولابی نام برده شده است. [6]

ملکونف جهانگرد روس سال 1277ق، به شمال ایران سفرکرد. او ولیک‏‌آباد را به عنوان یکی از روستاهای ایالت استرآباد رستاق معرفی کرده است.[7]  رابینو نماینده‌ی دولت بریتانیا سال 1288ق، به استرآباد سفر کرد و ولیک‏آباد را به عنوان یکی از آبادهای بلوک استرآباد رستاق، ولایت استرآباد دانسته است.[8]

میرزا ابراهیم در گزارش سفر خود به شمال ایران بین سال‏های 1276-1277، ولیک‌‏آباد را یکی از روستاهای بلوک پنجم یعنی استرآباد رستاق بر شمرده است.[9] 

بر اساس سندهای به جامانده از دوره‌ی محمدعلی شاه قاجار، در زمان این پادشاه بر سر مالکیت دو دانگ این آبادی بین حاجی محمود آقای قاجار و حاج محمداسماعیل اختلاف‌هایی ایجاد شد. عدلیه‌ی استرآباد در حکمی مالکیت حاجی محمداسماعیل و شرکا را تایید کرد.[10]

در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران که گزارش‌های آن اوایل دوره‌ی پهلوی دوم گردآوری شده، آمده است: «ولیک آباد ده از دهستان استرآباد رستاق بخش مرکزی شهرستان گرگان. 6ک خاور گرگان. شمال شوسه گرگان به گنبد. دشت معتدل مرطوب مالارایی. سکنه 250. شیعه. فارسی. آب از قنات. محصول برنج، غلات. شغل زراعت و گله داری. صنایع دستی زنان بافتن پارچه‌های ابریشمی و کرباس. امامزاده و راه فرعی بشوسه دارد.»[11]

طبق گزارش به جامانده از سال 1296ق، وضعیت این روستا اینگونه ثبت شده است: «ولیک آباد مشروب از سه قنات است. مالکش جناب علاءالدوله و ورثه حاجی باباخان تعداد نفوس آن 108 نفر است»[12]

قدیمی‌‏ترین آماری که از جمعیّت روستا حکایت می‌کند به سال 1276ق، می‌رسد که در دفترچه‌ی بیاض خانوار و انفاس ایالت استرآباد به ثبت رسیده است. در آن سال ولیک‌‏آباد 15 خانوار و 78 نفر جمعیت داشت و ترکیب جمعیت آن عبارت بود از: مرد زن دار 15 نفر، زن شوهردار16 نفر، مرد بی‏‌زن 9 نفر، زن بی‏‌شوهر4 نفر، پسرصغیر20 نفر، دخترکبیر 6 نفر و دختر صغیر 8 نفر.[13]

آمار جمعیت این آبادی در سرشماری نفوس و مسکن ایران به شرح زیر است:[14]

طبق گزارش‌های به جامانده از اواخر دوران قاجار و اوایل پهلوی اول، درگیری‌هایی بین اهالی این روستا با ترکمن‏ها‌ی ساکن شمال استرآباد روی داده است.[15]

دبستانی با شش کلاس در سال‌های ابتدایی دهه‌‌ی سی، در این روستا افتتاح شد. دانش آموزان روستاهای پیرامون ولیک‌آباد نیز برای تحصیل به ولیک‌آباد می‏‌آمدند. زبان روستاییان فارسی است. آنها مسلمان و شیعه هستند. کشاورزی پیشه‌ی اصلی مردم روستاست. نزدیک به 350 هکتار زمین کشاورزی در این روستا موجود است و گندم، جو، برنج، باقلا، سیب زمینی، سویا و ذرت در این زمین‌ها کشت می‌‏شود. درختان مرکبات نیز به صورت اندک و محدود در این روستا وجود دارد.[16]

چند نفر از روستاییان با دارا بودن  بیش از 600 راس گوسفند به دامداری سنّتی مشغولند. همچنین گاوداری به شکل صنعتی آن در این روستا رونق دارد و برخی از اهالی به این شغل می‌پردازند. 

زیارت‏بان، ملاعلی، ملاحسینی، خواجه‌‏مظفری، کفشگیری، احسن، زاغی، کتولی، اسماعیلی، تجری، فوجردی، اکبری، ابرسجی، محمدی و حسینی خانواده‌های پرجمعیّت روستا را تشکیل داده‌اند.[17] 

ولیک آباد در دشت واقع شده و بافت قدیمی آن در مرکز آبادی قرار گرفته است. تمام بناهای روستا در طی پنجاه سال اخیر بازسازی شده است. هم اکنون سه خانه‌ی قدیمی که تاریخ بنای آن به دوره‌ی پهلوی بازمی‌گردد، در روستا وجود دارد.  بر اساس نظر ساکنان روستا به دو بخش بالامحله و پایین‌محله تقسیم می‌‏شود. پیشروی روستا در سالیان اخیر تقریبا از همه سو بوده است، اما از سمت جنوب و جنوب شرقی توسعه‌ی بیشتری پیدا کرده است. خانه‌‏های جدید در دو طبقه و با مصالح روز ساخته می‌‏شوند. روستا از امکانات زیر بنایی مانند آب آشامیدنی لوله کشی، برق، گاز، جاده‌ی آسفالت، تلفن، دبستان، خانه‌ی بهداشت و مسجد بهره‌مند است.

بخشی از آب کشاورزی روستا از دو رشته قناتی که از گذشته به جا مانده،  تامین می‏‌شود که به قنات‌های خدرعلی و محمدحسن بیکی مشهور‏ند. در گذشته علاوه بر این دو قنات، قنات‏های زین‏‌الدوله، گودار، امامزاده، ده جلایی و قنات زیرده نیز در ولیک آباد وجود داشت که امروزه خشک شده‏‌اند.

نام محلی زمین‌های اطراف روستا عبارتند از: اراضی شرق «تن‏‌روبار»، اراضی مرکزی «میان رویه»، اراضی غربی «تن‏‌تپه».

 پنج نفر از جوانان این روستا در دوران جنگ ایران و عراق به شهادت رسیدند. [18]

منابع:

• ذبیحی، مسیح. (1363).گرگان نامه. تهران،: انتشارات بابک. 296ص.
• رابینو، هـ .ل. (1365). مازندران و استرآباد. ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. 371 ص.
• سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملی نام‏های جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
• ستاد ارتش ایران. (1329). فرهنگ جفرافیایی ایران (آبادیها، جلد سوم). تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.332ص.
• ستوده، منوچهر، ذبیحی، مسیح. (بی‏تا). از آستارا تا استارباد (جلد ششم). تهران: انجمن آثار ملی. 722ص.
• قورخانچی، محمدعلی. (1360). نخبه سیفیه. به کوشش: منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان. تهران: نشر تاریخ ایران.153ص.
• مرکز آمار ایران. درگاه ملی. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
• معطوفی، اسدالله. (1387). سنگ مزارها و کتیبه‌‏های تاریخی گرگان و استرآباد. تهران: حروفیه.
• مقصودلو، حسینقلی. (1363). مخابرات استرآباد (جلد اول و دوم). به کوشش: ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت. تهران: نشر تاریخ ایران. 1010ص.
• ملکونف، گریگوری. (1376). کرانه‏‌های جنوبی دریای خزر. ترجمه: امیرهوشنگ امینی. تهران: کتاب‏سرا. 390ص.
• مرکز دانشنامه‌ی گلستان. (1401). گفت و گو با ناصر مهدی. (دهیار روستای ولیک‏ آباد). (8 تیر).
• میرزا ابراهیم. (1355). سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان. به کوشش: مسعود گلزاری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران. 334ص.
• نوری، مصطفی، سرایلو، اشرف. (1391). اسناد استرآباد و دشت گرگان در دوره مشروطيت. تهران: كتابخانه موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي. 570ص.