قوشه‌ تپه

قوشه ‌تپه               Qoše Tappe

روستایی در دهستان پالیزان، بخش مرکزی شهرستان مراوه‌تپه، استان گلستان.

این روستا در 25 کیلومتری ‌شرق مراوه‌تپه در طول جغرافیایی 42ً 4َ °56 و عرض جغرافیایی 51ً 54َ °37 و در ارتفاع 323 متری از سطح دریا واقع شده است.[1]  روستاهای قازنقایه و حاجی‌امان و مواهب طبیعی قیصر، طوقه و آل ایل‌لینگ‌جنگلی در شرق، روستای محمدشاهیر و موقعیت‌های طبیعی کوسانینگ‌طوقایی و رودخانه‌اترک در شمال، ارتفاعات روستای چشمه مربوط به خراسان شمالی و ارتفاعات کوه هونکی، دره‌ی آی‌لیق، قوری‌دره و چنارلی‌نینگ‌داغی در جنوب، اطراف روستا را احاطه کرده‌اند.[2]  ژنرال ‌سرپرسی‌سایکس در کتاب خود می‌نویسد: «به کتل هُنکی/ هونکی رسیدیم که ارتفاع آن 1036 متر بود».[3]   وی در کتاب خود از پذیرایی گوکلان‌ها در این محل سخن به میان آورده است.

حضور جفت تپه‌هایی که در شرق روستا با فاصله‌ی حدود 50 متر از هم قرار دارند، دلیل نامگذاری روستا به این صورت است. قوشه در گونه‌ی زبانی ترکمنی به معنای جفت و دفه یا تپه هم پسوند آن به معنی جفت دفه/ تپه است. این احتمال وجود دارد که پیش از سکونت قوشه‌تپه‌ای‌ها این مکان به همین نام خوانده می‌شد. دو تپه‌ی مصنوعی با برج و بارو و پاسدارانی که در آن به نگهبانی مشغول بودند، سبب شده بود این روستا از گذشته به این نام خوانده شود. از این تپه‌های قدیمی کوزه‌های لعابی شکسته استخراج شده است. این تپه‌ها با شیب ملایم حدود 45 درجه ساخته شده است که صعود به آن به راحتی انجام می‌گیرد.[4]   بررسی پیشینه‌ی روستا از دیرینگی روستا خبر می‌دهد. هوشنگ ‌پورکریم در سال 1348ش، برای نخستین بار درباره‌ی این روستا مطالبی را نوشته است. در نوشته‌های او آمده است: «سابقه‌ی آبادی پنجاه و چند سال بیشتر نیست. اجداد قوشه‌تپه‌ای‌ها در این محل دامداری می‌کردند و فقط دو سه ماه از سال را در این حوالی می‌گذراندند. ییلاق آن‌ها کوه‌های شمالی‌تر بود؛ سومبار، قیمت (کُنبد)، بالخان و... و برخی دیگر نیز به صورت چمور در همین محل به کشت و زر مشغول بودند».[5]   فردی به نام صفر کوسه جزو نخستین ساکنان این روستاست. او آق‌اویلی‌ملا شاعر را حدود سال 1320ش، به عنوان پیشنماز به روستا دعوت کرده و نیز مکتب‌خانه‌ای را راه‌اندازی ‌کرد.[6]   فردی به نام گلدی‌ملا نیز جزو ساکنان اولیه‌ی روستا می‌باشد. او در گسترش روستا نقش مهمی داشت.[7]  بر اساس برخی از روایت‌های شفاهی، اجداد این دو تن روزگاری در نزدیکی‌ روستای نارلی‌آجی‌سو کنونی زندگی می‌کردند. آنان به دنبال رمه‌های خود از محلی به محل دیگر کوچ کرده و در نهایت کنار رودخانه‌ی اترک مستقر شدند. هر چند این اسکان پایدار نبود. آنان معمولا ییلاق را در دامنه‌ی کوه‌های هونکی و قشلاق را در کنار رودخانه اترک به سر می‌بردند.[8]   آقای قلیچی در کتاب خود محل فوت آق‌اویلی‌ملا را در محل قشلاق اهالی یعنی در کنار رودخانه‌ی اترک در فروردین ماه سال 1325ش، نوشته است.[9]  تا پیش از سکونت غراوی‌ها در این محدوده، گروهی از طایفه‌ی شیخ به سرکردگی آتا شیخ زندگی می‌کردند.

روستاییان به ترکمنی صحبت می‌کنند. مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهب هستند. اهالی روستا از ترکمن‌های یموت هستند. عسگری خانقاه در تقسیم بندی ‌یموت‌ها، آنها را به سه گروه ویس، شرپ و چونی تقسیم بندی کرده و شرپ‌ها را به چهار گروه دیه‌جی، سردار، غراوی و بهلکه تقسیم کرده است.[10]  در این روستا فقط غراوی‌ها از تیره‌ی کوسه سکونت دارند.

از گذشته‌ها‌ی دور پیشه‌ی روستاییان کشاورزی و گله‌داری بود. زمانی دامداری کار اصلی اهالی بود. در حال حاضر کشاورزی اصلی‌ترین شغل آنان به حساب می‌آید. نزدیک به هفتصدوسی هکتار زمین کشاورزی در روستا وجود دارد. گندم، جو، هندوانه، کنجد و لوبیا از جمله محصولات کشاورزی روستاست. در حاشیه‌ی رودخانه‌ی اترک کشت شالی رواج دارد. دامداری هم به نسبت در بین روستاییان طرفدارانی دارد. هرچند که منابع طبیعی با گسترش دادن جنگل‌کاری در منطقه از چرای دام به ویژه بُز جلوگیری کرده است. اکنون حدود 700 راس گوسفند، 300 راس بُز و 65 راس گاو در روستا وجود دارد. انار، انجیرو انگور چند نمونه از درختان میوه در این روستاست. در سال‌های اخیر حدود هفت هکتار زیتون، سه هکتار پسته و دو هکتار انار به دست مردم روستا کاشته شده است.[11]  منابع مکتوب سال 1329ش، از تهیه و بافت پارچه‌های ابریشمی در این روستا خبر می‌دهد.[12]  وجود توتستان‌هایی در اطراف روستا بیانگر رونق تولید ابریشم در گذشته است. امروزه 60 اصله درخت توت در اطراف روستا وجود دارد  و با این تعداد اندک درخت توت امکان پرورش کرم ابریشم نیز از بین رفته است.[13]

دره‌‌ی آی‌لیق از مناطق گردشگری در قوشه‌تپه است. در این درّه آبشارهایی وجود دارد که اهالی روستا اوقات فراغت خود را در آنجا می‌گذرانند.

مراسم طوی یا عروسی، عیدین قربان و فطر، اقامه نماز تراویح، آغاز مراسم مولودخوانی در سال‌های اخیر، مراسم یارمضان و آق‌آش از جمله مراسمی است که در بین اهالی برگزار می‌شود.[14]  صنایع دستی در این روستا قدمتی کهن دارد. در منابع سال 1329ش، بافتن قالیچه و پارچه‌های ابریشمی بین زنان روستا رواج داشت.[15] فرش‌بافی، قامیش یا نی برای پشت پنجره‌ی ساختمان‌ها و نیز برای اتراق بره‌ی ‌گوسفندان، بالاک‌دوزی و آماده کردن نقوش یقه‌‌ی پیراهن دختران و زنان، جزو صنایع دستی مرسوم کنونی روستاییان می‌باشد. اون‌آش، چورفا، چکدرمه، قورما، سویت‌لی‌آش، قولاق و پشمه غذاهای شناخته‌شده در روستاست. قاقدیر، اوق‌یای، گلیم‌پرچک، آششیق، چلیک و چیش بازی‌های رایج در بین اهالی است.

اما بازی و سرگرمی بزرگی که بیشتر در عروسی‌ها برگزار می‌شد، یوزگ نام داشت.[16]

هنوز بسیاری از خانه‌های روستاییان با کاهگِل ساخته می‌شود. به تازگی ساختن خانه‌های آجری با سقف حلب، ایرانیت و ایزوگام مرسوم شده و ساختمان‌ها با نظارت مهندسین و با شناژ و میلگرد ساخته می‌شود.

بر اساس اولین آمار مکتوب این روستا سال 1329ش، 535 نفر جمعیت داشت.[17]  این آمار نشان می‏دهد که روستا زمانی پر جمعیت بوده است. اما در سالهای بعد از جمعیت آن کاسته شد. یکی از دلایلی که آمار جمعیّت روستا بالا محاسبه شده است محاسبه‌ی آمار جمعیتی روستاهای الله‌نور، یکه‌تپه، دره‌باقی، محمدشاهیر و حتی پالچقلی‌یموت با این روستا بود.

آمار جمعیتی روستا در سرشماری نفوس و مسکن ایران به این شرح است:[18]

نخستین مسجد روستا با پیشنمازی آق‌اویلی‌ملا و کمک اهالی روستا همچون صفر کوسه حدود سال 1320ش، در یک اتاق با مصالح محلی از جمله قارقی و گالی با نام کومه ساخته شد. هم‌زمان با بنای مسجد مکتب‌خانه‌ی محلی نیز راه‌اندازی شد. با تخریب ساختمان قدیمی و گِلی مسجد در سال 1347 ش، مسجدی بزرگ و مناسب ساخته شد.[19]  سید حسن حسینی نخستین معلم سپاه‌دانش روستا سال 1352ش، برای آموزش به این روستا آمد. گازرسانی (1396ش)، برق (1360ش)، راه آسفالت، خانه‌ی بهداشت (1370ش)، پایگاه بسیج به نام عاشقان ولایت، آب لوله کشی از چشمه دویرانینگ‌چشمه‌سی (1360ش)، نانوایی، دکل صدا وسیما، دبستان و آب‌بندان از جمله امکاناتی است که در اختیار روستاییان قرار دارد.[20]

منابع:

• با حساب https://www.bahesab.ir/map/geographic
• پورکریم، هوشنگ. (1349). «ترکمنان دهکده قوشه‌تپه». هنر و مردم، شماره 91.
• پورکریم، هوشنگ. (1349). «ترکمنان دهکده قوشه‌تپه». هنر و مردم، شماره 91. 
• سایکس، سرپرسی (1363) سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس. ترجمه: حسین سعادت نوری. تهران: لوحه.
• ستاد ارتش ایران. (1329). فرهنگ جفرافیایی ایران (آبادیها، جلد سوم). تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.332ص.
• عسگری خانقاه، اصغر و کمالی، محمدشریف. (1374) ایرانیان ترکمن. تهران: اساطیر.
• فجوری، ستاربردی. (1384). مراوه تپه در آیینه‌ی زمان. گرگان: مختومقلی.
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با حاجی‌محمد کوسه‌غراوی و محمدقربانی غراوی. (11/9).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با حاجی‌محمد کوسه‌غراوی. (11/9).
• فروتن، اشکان. (1390) مراوه ( تاریخ، سرزمین، فرهنگ). تهران: نشر رسانش.
• قلیچی، بای‌محمد. (1392). شاهیرآق‌اویلی‌ملا جانقربانلی نینگ دیوانی دریادان دامجا. گرگان: مختومقلی فراغی.
• مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/