چورک پیشکمر

چورک - پیشکمر            Chorek- Pishkemar

روستایی واقع در دهستان زاوکوه، بخش پیشکمر شهرستان کلاله، استان گلستان.

این روستا در 25 کیلومتری ‌شمال شرق کلاله و در طول جغرافیایی 47ً 37َ °55 عرض جغرافیایی    33ً 30َ 37°  قرار دارد. ارتفاع روستا از سطح دریا 195 متر است.[1] این روستا نزدیک به یک کیلومتر در مسیر فرعی جاده‌ی کلاله به اورجنلی واقع شده است. روستای کسرپیشکمر و ارتفاعات کلک‌داغ، قیزیل‌آرغاچ و کرکنه در شرق، روستای آق‌یاجی، ارتفاعات خورتانینگ‌کووی و آق‌ترک‌چشمه در غرب، شهرفراغی، رودخانه‌ی گرگان معروف به قارری‌الوم، و توقار در شمال و روستای یکه‌قوز و ارتفاعات آلا-یم-‌شن، قره‌کو و خورتاچشمه در جنوب این روستا را دربر گرفته‌اند.[2]

در واژگان ترکمنی چروک به معنای بوررشیک، یئغرئق، موررشیک و اپله‌ک است.[3] نام روستا به صورت‌های چویرک، چوروک و چورک نیز ثبت شده است. درباره‌ی نامگذاری روستا به این صورت، نظراتی بیان شده است. نظر احمد کشواد از ساکنان قدیمی روستا این است: از آن جا که بنیان‌گذاران روستا صاحب اموال و دارایی زیادی بودند درباره‌ی آنها می‌گفتند که دارایی آنها از بین نخواهد رفت که به گونه‌ی ترکمنی این گونه تلفظ می‌شود: (بای‌لیق چوریماز/ دارایی آنان از بین نخواهد رفت). ایشان  به نقل از مادرشان گفتند: «آق‌چروک و قره‌چروک دو برادر بودند که نام روستا از نام آنان اخذ شده است». دلیل دیگر نام‌گذاری روستا به این شکل، به نژاد و تیره‌ی ساکنان آن مربوط می‌شود برمی‌گردد که از زیر شاخه‌‌های طایفه‌ی بایندر تیره‌ی چروک/ چورک است. در روزگاری چروک روستایی بزرگ بوده و براساس  برخی شنیده‌ها دارای بیش از هزار نفر جمعیت بود که به تدریج این افراد در مناطق دیگر ساکن شدند. هم اکنون این روستا دو محله‌ی مستقل دارد که یک محله چروک و دیگری چاروا خوانده می‌شود. روستای چروک در سال‌های اخیر در طرح کوچ قرار گرفته است. مکان جدید روستا در قسمت شمالی رودخانه‌ی گرگان و در فاصله‌ی  500 متری با  مکان کنونی روستای قرار دارد که پس از اجرای کامل طرح، تمامی روستاییان در مکان جدید مستقرّ خواهند شد.[4] به نظر می‌رسد روستا در گذشته به نام خان و بزرگ روستا، یعنی کسن‌بای خوانده می‌شده است. در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران، ذیل کلمه‌ی پیشکمر آمده است: روستاهای کوچک آن عبارتند از ارازعلی شیخ، کولی، مخی‌ملا، کسن‌بای. [5]

روستاییان دوره‌‌ی کوچ‌نشینی را در نقاط مختلف سپری کرده‌اند. زمانی در کنار رودخانه‌ی گرگان و گاهی نیز برای چرای دام‌های خود از مراتع سرسبز دیگر استفاده می‌کردند. افرادی چون قوچابای در محله‌ی فعلی چاروا سکونت داشتند.

مردایشان‌ملا، از چهره‌های سرشناس این روستا است. او در سمرقند و بخارا تحصیل کرده بود و حدود صد سال پیش در توقار حوزه‌ی علمیه‌ای را با هدف گسترش آموزه‌های دینی بنا نهاد. مامد (محمد) عالی ملا، داماد مردایشان یکی از طلاب با استعداد و باهوش این حوزه بوده است. از بزرگان دیگر روستا می‌توان قوچابای، ایلی‌بای، آدینه‌بای، یولی‌بای، بال‌جابای از دیگر افراد شناخته شده‌ و مورد اعتماد این روستا بودند.[6]

زبان روستاییان ترکمنی است. همگی مسلمان حنفی‌مذهب هستند. اهالی روستا از نژاد گوکلان و از تیره‌های چروک‌بایندر، عرب و زوریات می‌باشند. چند خانواده از تیره‌ی یموت هم در این روستا ساکن شده‌اند. فاروق‌سومر بایندرها را جزو اصیل‏ترین طایفه‌ی اوچ‌اوق‌ها می‌داند که در تاریخ غُزها، نقش مهمی داشته‌اند.[7] وامبری سال 1242ش، بین ترکمن‌ها بود. بر اساس نظر او گوکلان‌ها به ده گروه تقسیم می‌شوند. او در گروه ششم به طایفه‌ی بایندر اشاره می‌کند و آنها را شامل تیره‌های قالایجی، قرق، یاپاکی، یاجی، قصیر(کسر)، یازاگالیک (یاساق‌لیق) و تورنگ می‌داند.[8] قورخانچی نویسنده‌ی کتاب نخبه‌ی سیفیه گوکلان‌ها را به دو گروه حلقه‌داغلی و دودرغه تقسیم‌بندی کرده و بایندر را در گروه حلقه‌داغلی قرار داده و آن را شامل نُه طایفه‌ی کولی، آق‌یاجی، قره‌یاجی، چوروک، طرانک، قلای‌چی، کسر، کروک و یساق‌لق می‌داند.[9] در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران گوکلان‌ها به ده گروه تقسیم شده‌اند. یکی از این گروه‌ها بایندر است که شامل نُه طایفه‌ی آق‌یاجی، قره‌یاجی، بایندر، کرم‌شیطان، چوروک، تران‌قلیچی، قیصر (کسر)، کورک و یساق‌لیک می‌شوند.[10]

کشاورزی مهمترین پیشه‌ی روستاییان است. نزدیک به 300 هکتار زمین کشاورزی در روستا وجود دارد. گندم، کلزا، ماش، هندوانه، آفتابگردان و کنجد از جمله محصولات روستاییان است. دامداری نیز در بین روستاییان رواج دارد. نزدیک به 400 راس گوسفند و 180 راس گاو در روستا موجود است. آلو، گلابی، انار، انجیر، آلو از جمله درختان میوه‌ی موجود در حیاط خانه‌های روستاست. پیشتر دو طرف جاده‌ی روستا نی‌زار بود و در اطراف روستا درختان توت فراوانی داشت که سبب رونق پرورش کرم ابریشم شده بود. با از بین رفتن این درختان پرورش کرم ابریشم نیز از بین رفته است.[11]

تپه‌ی قلاجیق چروک مهمترین اثر تاریخی این روستاست. این تپه در شمال‌غربی روستا واقع شده و قدمت آن به دوره‌های تاریخی و اسلامی باز می‌گردد. این اثر به شماره‌ی 9338 در تاریخ هفتم مرداد ماه 1382ش، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[12] قریب اولیا اثر تاریخی دیگر روستاست. از مناطق گردشگری روستا هم می‌توان به خورتا جنگل، کسه جنگل و شیریاتاق سه منطقه‌ی مورد توجّه برای گردشگران است که در این روستا واقع شده است.

مراسم‌ عروسی، عیدین قربان، فطر و نماز تراویح در ماه مبارک رمضان، قربان شور در رودخانه‌ی گرگان، آق‌آش/ آق‌قوین و خُودی خودی مهمترین رسوم مردم این منطقه است که در موقع خود برگزار می‌شود. فرش‌بافی، بالاک‌دوزی، قولانگ‌دوزی، خورجین‌بافی، جوال‌دوزی، نمد مالی و نخ ریسی صنایع دستی زنان روستاست که هنوز هم کمابیش رونق دارد. چکدرمه، شوله، آیران‌چوربا، اون‌آشی، بولاماق، سویت‌لی‌آش، بورگ، قایش قطاب جزو غذاهای محلی روستاییان است. قرانگ‌گوردیم، آششیق، قرلانگ و یوزگ چند بازی بومی روستاست که امروزه کمتر مورد توجّه قرار می‎‌گیرد. [13]

در گذشته خانه‌های روستاییان با نی و چوب‌های جنگلی ساخته می‌شد امّا به تدریج خانه‌های گِلی جای آنها را گرفت و در نهایت خانه‌ها به صورت آجری تغییر شکل داد. از آن جا که روستا امکان گسترش ندارد وسعت و اندازه‌ی خانه‌ها محدود است.

جمعیت این روستا برابر سرشماری نفوس و مسکن ایران به این شرح است:[14]    

نخستین مسجد روستا سال 1300ش، در محل توقار  و به دست مردایشان ملا بنا شد که خود پیشنماز و بنیانگذار حوزه‌ی علمیه‌ی بود. اما مسجد کنونی روستا را سال 1336ش، ایلی‌حاجی به پیشنمازی خداقلی‌ملا فرزند مردایشان  با گل و چوب بنا کرد، در حالی که پیش از آن نماز در مراتع روستا و در فضای باز اقامه می‌شد. راه‌اندازی مدرسه در روستا پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با نام نهضت‌ سوادآموزی آغاز شد. نخستین آموزگار روستا خانم معصومه عنایت نام داشت. پیشتر دانش‌آموزان برای ادامه‌ی تحصیلات به روستای پیشکمر می‌رفتند. گازرسانی (1395ش)، برق (1363ش)، دبستان، آب لوله‌کشی و جاده‌ی آسفالت امکانات موجود در روستاست.

منابع:

• سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه نام‏های جغرافیایی ایران:http://gndb.ncc.org.ir/
• مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/
• ستاد ارتش ایران. (1329). فرهنگ جفرافیایی ایران (آبادیها، جلد سوم). تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.332ص.
• سومر، فاروق.(1390). تاریخ‌غزها (ترکمن‌ها). تاریخ، تشکیلات طایفه‌ای و حماسه‌ها. ترجمه: وهاب ولی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.768ص.
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با  احمد کشواد و قربان‌محمد خجسته. ( 27/8).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با احمد کشواد. (27/8 ).
• فروتن، اشکان. (1390). کلاله (تاریخ، سرزمین، فرهنگ). تهران: نشر رسانش. 416ص.
• قورخانچی، محمدعلی. (1360). نخبه سیفیه. به کوشش: منصوره اتحادیه. تهران، نشرتاریخ ایران. 136ص.
• ک‍ارک‍ن‍ان‌ وزارت‌ ج‍ن‍گ‌ ان‍گ‍ل‍س‍ت‍ان‌ م‍س‍ت‍ق‍ر در ه‍ن‍دوس‍ت‍ان‌. (1380). فرهنگ‌جغرافیایی ایران خراسان. ترجمه: کاظم خادمیان. مشهدمقدس: آستان قدس رضوی. 1128ص.
• متقی، نورمحمد. (1376) فرهنگ سلیم فارسی- ترکمنی. تهران: نشرمولف.
• وامبری، آرمینیوس. (1374). سیاحت درویش دروغین (چاپ پنجم). ترجمه: فتحعلی خواجه نوریان. تهران: علمی و فرهنگی. 557ص.