آق لر

آق‌ لر            Aq lar

روستایی واقع در دهستان پالیزان، بخش مرکزی شهرستان مراوه‌تپه، استان گلستان.

این روستا در 45 کیلومتری ‌شمال‌شرق مراوه‌تپه و در طول جغرافیایی 12َ °56 و عرض جغرافیایی 58َ  37ْ واقع شده است. ارتفاع روستا از سطح دریا 415 متر می‌باشد.[1] روستای گوگ‌دره و عوارض طبیعی همچون نارستان،آلمالی، دیه‌اولن، قواق‌لی از شرق این روستا را در برگرفته‌اند. بسطام‌دره، شاخلی، سِودلی، عوض‌قره، شورسو، بای‌تا‌ل‌اولن و قوترلی قسمت غربی روستا را احاطه کرده‌اند. در جهت شمال آق‌لر تا مرز کشور ترکمنستان روستایی نیست اما موقعیت‌های طبیعی پالیزان، قره‌آلی، بیلی، یال‌چِلی، شورسو، و سویجی‌سو به چشم می‌خورد. در جنوب روستای آق‌لر، روستاهای قازنقایه و پالچقلی‌زمانی و نیز موقعیت‌های طبیعی آرچالی، مهمان‌تاپماز، عوض‌قره و یلقِن‌لی وجود دارند.[2]

دلیل نامگذاری روستا به این نام سکونت تیره‌ای از گوکلان‌ها به نام آق است که باعث شده تا روستا اینگونه نامیده شود. پیشتر این روستا به نام پالچقلی‌ گوکلان نیز خوانده می‌شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ساکنان آق‌لر بیش از پنجاه سال است که در این روستا اقامت اختیار کرده‌اند. نیاکان آنان در روزگاران گذشته در روستای آق‌لر ترکمنستان می‌زیستند ولی جبر روزگار باعث شد سکونتگاهشان را ترک کنند و در منطقه‌ای به نام جرگلان، در روستای قیزلار ساکن شوند. این که چه مدتی در این ناحیه اقامت داشتند، بودند، مشخص نیست. افرادی هم بر این نظرند که مدتی را در کوبگ‌لی ساکن شده و در زمین‌های کشاورزی اطراف روستا به زراعت پرداختند. سپس به نزدیکی روستای قازنقایه رفتند و این محل را آق‌قلعه نامیدند. دو تن از بزرگان آن‌ها با نام‌های ممی‌صوفی و دردی‌کشّان حدود سال 1343ش، برای یافتن چراگاه مناسبتر برای دام‌های خود به این منطقه مهاجرت کردند و تا اکنون در این محل مانده‌اند. سکونتگاه مردم درون درّه‌ای طولانی است که از شمال تا جنوب امتداد دارد. جنوب درّه به رودخانه‌ی اترک می‌رسد. در کنار رودخانه‌ی اترک روستای پالچقلی‌یموت وجود دارد. در قسمت شمالی درّه آق‌لرها زندگی می‌کنند و به همین خاطر زمانی روستای آنان نیز پالچقلی‌گوکلان نامیده می‌شد.[3] آق‌لر بالا و پالچقلی زمانی، دو محلّه‌ی روستا می‌باشند که در  فاصله‌ی ده  کیلومتری ازیکدیگر قرار گرفته‌اند. در خرداد ماه سال 1400ش و همزمان با ششمین دوره‌ی انتخابات شورای اسلامی روستاها، روستای پالچقلی‌زمانی به یک روستای مستقل تبدیل وضعیّت شد.

زبان مردم روستا ترکمنی است. مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهب هستند. روستاییان از طایفه‌ی گوکلان و از تیره‌ی آق می‌باشند. وامبری که در سال 1242ش، در میان ترکمن‌ها بود، گوکلان‌ها را به ده گروه تقسیم کرد. در گروه سوم به طایفه‌ی قایی اشاره دارد و این طایفه را شامل تیره‌های جان‌قوربانلی، ارککلی، قزل، آق‌اینجیک، تکنجی، بوقجا، قودانا، لمک، قانیاس (قارناس) و داری دانسته است.[4] بی‌بی‌رابعه لوگاشوا گوکلان‌ها را به دو گروه دودورغه و قای معرّفی کرده است. قای خود به تیره‌های ذیل تقسیم می‌شود: قرناس، جان‌قربانلی، قره‌بالکان، حلقه‌داغلی، دلی، داری، آق، تمک، بوغاجا، آق- کل، قزل و شیخ.[5]

  کشاورزی شغل اصلی مردم روستا است. نزدیک به دویست‌و چهل هکتار زمین کشاورزی در آق‌لر وجود دارد.  گندم، جو، زیره، کنجد، آفتابگردان، هندوانه و ...، از جمله محصولات این روستاست. در دهستان پالیزان، فقط روستای آق‌لر صاحب ممیزی و دارای مراتع می‌باشد.[6] دامداری دومین شغل مهم روستاییان به حساب می‌آید. نزدیک به 1000 راس گوسفند، 2000 راس بُز و 350 راس گاو در آق‌لر نگه‌داری می‌شوند. روستاییان از فرآورده‌های دامی همچون شیر، ماست، روغن‌محلی، گوشت و ... برای مصرف خود استفاده می‌کنند. دوربودن از مرکز شهرستان و سخت گذر بودن جاده، باعث شده فروش محصولات به خارج از روستا ممکن نباشد. جز اینکه  با فروختن سالیانه‌ی برّه‌ها و گوساله‌ها درآمدی  برای دامداران حاصل گردد. در سال‌های اخیر به خاطر خشکسالی‌های پیوسته و کمیاب و گران شدن خوراک دام شمار آنها رو به کاهش رفته است. انار، گلابی، به، آلو، انجیر، انگور و ... درختان موجود در حیاط خانه‌های روستاییان است.[7] اطراف روستا رویشگاه طبیعی زرشک، انار و پسته است. روستاییان در فصل زرشک با جمع‌آوری آن به اندازه و نیاز خود از آن بهره‌مند می‌شوند. انار و پسته‌های خودرو نیز به عنوان منبع درآمدی برای مردم روستا به حساب می‌آید.[8]

از مناطق گردشگری روستا می‌توان به  پالیزان اشاره کرد. هر چند موقعیت طبیعی آق‌لر باعث شده جذابیّت‌های گردشگری روستا محدود به پالیزان نباشد.

آداب و رسوم اهالی روستا مانند دیگر ترکمن‌ها شامل  طوی یا عروسی، عیدین قربان و فطر، اقامه نماز تراویح، مراسم یارمضان، آق‌آش، یوور است. به گفته‌ی خلیل‌آخوند آق،  کارآیی بیشتر یوور در حال حاضر برای جاده‌سازی روستا است. از آنجا که پس از هر بارندگی جاده‌ی روستا تخریب می‌شود و رفت و آمد را با مشکل مواجه می‌کند، با اعلام یوور، با همکاری روستاییان، جاده بازسازی می‌گردد. صنایع دستی رایج بین زنان و دختران عبارت است از: قارچین/ پشتی ترکمنی، فرش‌بافی، بالاک‌دوزی، بافتنی‌های جدید، پرده‌دوزی و... . غذاهای محلی عبارتند از: اون‌آشی، قایش، بورگ، چکدرمه، شوله، مس‌سوا،دومَچ با روغن‌زرد و ... . از جمله بازی‌های بومی و محلّی که در گذشته مرسوم بوده و امروزه رو به فراموشی است می‌توانیم به بازی‌های بومی و محلی، یوزگ، چورلنگ، آق‌جاسونک، قاجرتوپ، گلیم‌پرچک، یوزگ، ساللنجاق، دوز، گولنگ‌اودجه و ... اشاره کنیم. به گفته‌ی خدر آق، یکی از مهیج‌ترین بازی‌ها، چورلنگ بود که در جوانی برای انجام این بازی، بیش از سی کیلومتر راه را با پای پیاده تا قازنقایه طی می‌کردند.[9]

سکونتگاه روستاییان درون درّه‌ای ناهموار است. بسیاری از خانه‎‎‌ها با گِل درست شده است. اگرچه در سال‌های اخیر مصالح ساختمانی امروزی را برای ساختن خانه به کار می‌برند.

این روستا در مرز خراسان شمالی قرار دارد. به همین دلیل در تقسیمات کشوری تا سال 1375ش بخشی از این استان به شمار می‌رفت. به جز سرشماری این استان به سرشماری دیگری دسترسی پیدا نکردیم.   

جمعیت اهالی روستا بر اساس سرشماری جمعیت نفوس و مسکن به شرح زیر می‌باشد:[10]

نخستین مسجد روستا به پیش‌نمازی نورمحمد آق و با کمک اهالی روستا و عوض بای حدود سال 1356ش با خشت‌های خام و کاهگِل بنا شد. بنای کنونی مسجد حدود سال 1384ش با مصالح ساختمانی جدید و آجر ساخته شد. توی‌مراد کوسه‌غراوی نخستین آموزگار نهضت سواد آموزی، سال 1369ش به روستا آمد. هجده دانش آموز با سنین متفاوت در کلاس درس او حاضر شدند. همچنین آقای غراوی برای اولین بار کلاس بزرگسالان را نیز برگزار کردند. پیشتر دانش‌آموزان برای کسب دانش به روستای قازنقایه می‌رفتند. کلاس درس در منزل یکی از روستاییان برگزار می‌شد. سال بعد اهالی روستا دو اتاق کاه گِلی را در اختیار نهضت‌سوادآموزی و معلم قرار دادند. امکاناتی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در دسترس روستاییان قرار گرفت، عبارتند از: برق ( 1379ش)، تلفن (1395ش)، جاده‌ی شن‌ریزی به مسافت پانزده کیلومتر، دکل صدا وسیما و ... .

منابع:

• سایت با حساب  https://www.bahesab.ir/map/geographic
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آقایان ممی‌صوفی آق و خلیل آخوند آق (پیشنماز روستا). (25/9).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آقایان خدر، سلیمان آق (دهیار روستا). (25/9).
• وامبری، آرمینیوس. ( 1374). سیاحت درویش دروغین (جلد پنجم). ترجمه: فتحعلی خواجه نوریان. تهران: علمی و فرهنگی.
• لوگاشوا، بی‌بی‌رابغه. (1359). ترکمنهای ایران. تهران: شباهنگ، 166ص.
• فجوری، ستاربردی. (1400).گفت و گو با هاشم آق. (25/9).
• سایت مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/