آق قلا
آق قلا Aq Qaleh
روستایی در دهستان پالیزان، بخش مرکزی شهرستان مراوهتپه، استان گلستان.
این روستا در 32 کیلومتری شرق مراوهتپه در طول جغرافیایی 48ً 16َ °56 و عرض جغرافیایی17ً 55َ 37ْ و در ارتفاع 318 متری از سطح دریا قرار گرفته است.[1] موقعیتهای طبیعی امامچشمه، آیلو، آقجالیدره، عربتوقای، قیصر، بکداغ و شیرهسیغیلان از سمت شرق این روستا را احاطه کردهاند. همچنین روستای قازنقایه از غرب، روستای گوگدره و موقعیتهای طبیعی پستهجیک و آققلانینگدرهسی از شمال و روستای حاجیامان، رودخانهی اترک، سوچکندره و ارتفاعات هونکی در جنوب، این روستا را در بردارند.[2]
نام کنونی روستا بر گرفته از نام طایفهای است که پیش از ساکنین فعلی در این منطقه میزیستند. این گروه که از نژاد آق بودند، به تدریج به مناطق دیگر رفتند. پس از مهاجرت آقها (حدود سال 1345ش)، چهار نفر با نامهای بابا، آنه، محمدامینحاجی و بایرام نوروز برای یافتن چراگاه مناسب برای دامهای خود از روستای قازنقایه به این ناحیه آمدند. به دنبال آنها خانوادههای دیگری همچون امانگلدیآقا، عطاحاجیصوفی، خوجهنیاز صوفی و ... به این روستا کوچ کردند. روستای آققلا دو محله با نامهای یوقارقیآققلا و آشاقیآققلا دارد.[3]
روستاییان به زبان ترکمنی صحبت میکنند. همگی مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهب هستند. اهالی روستا همگی از طایفهی گوکلان میباشند. خاندانهای قزل، کیک، کولی، آق، قُدنه و شیخ همه از نژاد گوکلان هستند. وامبری سال 1242ش، بین ترکمنها بود. او گوکلانها را به ده گروه تقسیم نموده است. در گروه سوم به طایفهی قایی اشاره دارد. نظر او این است که نژادهای جانقوربانلی، ارککلی، قزل، آقاینجیک، تکنجی، بوقجا، قودانا، لمک، قانیاس (قارناس) و داری همگی از تبار ونسل طایفهی قایی اند.[4]
پیشهی اصلی روستاییان کشاورزی است. حدود سیصد هکتار زمین کشاورزی در این روستا وجود دارد. محصولاتی همچون گندم، جو، هندوانه و ... از زمینهای این روستا برداشت میشود. در کنارههای رودخانهی اترک شالی کشت میشود. دامداری پیشهی دیگر مردم روستاست. نزدیک به 200 راس گوسفند، 500 راس بُز و 50 راس گاو در روستا وجود دارد. شیر، ماست، روغنمحلی، گوشت و ... از فراوردههای مصرفی در روستا به حساب میآید. پیشتر فروش پشم گوسفند منبع درآمد اهالی محسوب میشد که دیگر بازار فروش ندارد.
درختان انار، انجیر، انگور و ... در حیاط خانههای روستاییان کاشته شده است. در سالهای اخیر کشت و پرورش درخت زیتون در این روستا مورد توجّه قرار گرفته است.
ناحیهی سخت گذر قلادفه در شمال شرق روستا مورد کاوش و حفّاریهای غیرقانونی از سوی افراد سودجو و فرصتطلب قرار گرفت. در نتیجهی این حفّاریها، کوزههای شکسته و آجرهای مکعب شکل کشف شد. گفته میشود در گذشته در این محل گروهی به نام گرایلی سکونت داشتهاند و این قلعه از آن ایشان است. در سالهای اخیر منطقهی یوقارقیآققلا مهاجرپذیر بوده و خانوادههایی از روستاهای قازنقایه، گوگدره، پستدره، آقلر و... در آنجا ساکن شدهاند.[5]
آبشار قارریکو، ماصلیقلی، کسیک و امامچشمه جزو مناطق گردشگرپذیر روستاست.
آداب و رسوم اهالی روستا همچون دیگر ترکمنها شامل مراسمهای طوی یا عروسی، عیدین قربان و فطر، اقامه نماز تراویح، مراسم یارمضان، آقآش و ... است. صنایع دستی مرسوم بین زنان و دختران عبارت است از: فرشبافی، بالاکدوزی، آماده کردن نقوش یقهی پیراهن دختران و زنان، تایخا. غذاهای محلی نیز عبارتند از: قایش، اونآشی، اونلیخورش، کادلیخورش، قطاب، چکدرمه، قایش، بلکه، گومما. چورم، گلیمپرچک، آششیق، تایاق قاردی، قاجر برخی از بازیهای بومی این منطقه است که در گذشته رواج داشت ولی اینک کمتر اثری از آن برجاست. بازی یوزگ اصلی ترین این سرگرمیها بود که بیشتر در عروسیها انجام میشد و بازیکنان خاص خودش را داشت.[6]
بیشترین خانههای روستاییان با کاهگِل ساخته شدهاند. در سالهای اخیر، خانههای آجری با سقف حلب، ایرانیت و ایزوگام رواج یافته و در حال حاضر ساختمانها زیر نظر مهندسین، با شناژ و میلگرد ساخته میشود.
با توجه به این که این روستا در مرز استان خراسان شمالی واقع است تا سال 1375ش، بخشی از خراسان و بجنورد به حساب میآمد.
آمار جمعیت روستا عبارت است از:
|
سال |
خانوار |
جمعیت/ نفر |
|
1335 |
* |
* |
|
1345 |
* |
* |
|
1355 |
* |
* |
|
1365 |
22 |
137 [7] |
|
1375 |
44 |
248 |
|
1385 |
73 |
375 |
|
1390 |
118 |
458 |
|
1395 |
130 |
[8] 464 |
نخستین مسجد روستا به پیشنمازی محمدامینحاجی و با کمک اهالی روستا حدود سال 1350ش، روی تپّهای در محلّهی آشاقیکی آققلا با خشتهای خام و کاهگِل ساخته شد. تا کنون این مسجد دو نوبت بازسازی شده است. نخستین آموزگار نهضتسوادآموزی با نام عبدالجلیل یاپنگغراوی، سال 1368ش، به روستا آمد. پیش از آمدن او دانشآموزان برای درس خواندن به روستای قازنقایه میرفتند. کلاس درس در منزل یکی از اهالی روستا برگزار میشد. روستاییان دو اتاق کاه گِلی را به عنوان مدرسه ساختند و به نهضتسوادآموزی و آموزگار مدرسه اهدا نمودند. امکانات دیگری که پس از پیروزی انقلاب اسلامی در روستا ساخته شد از این قرار است: گازرسانی (1395ش)، برق (1363ش)، راه آسفالت (1395ش)، آب لوله کشی از چشمهی اشک اولان، نانوایی، دکل صدا وسیما، خانهی بهداشت روستایی. شهید مفقود الاثر ارازنفس پیشین از اهالی این روستا در جنگ تحمیلی ایران و عراق به شهادت رسید.[9]
[1]. با حساب.
[2] . خجو قزل وسبحانبردی قزل، (1400).
[3] . خجو قزل و حسینزاده، (1400).
[4] . وامبری، ( 1374)، ص 389.
[5]. خجو قزل و سبحانبردی قزل، (1400).
[6] . خجو قزل، خلیل پولادینو، سبحانبردی قزل، (1400).
[7] . در این سرشماری بخشی از دهستان حصارچه شهرستان بجنورد محسوب میشد.
[8] . سایت مرکز آمار ایران.
[9] . خجو قزل و الیاس قزل، (1400).
منابع:
- با حساب https://www.bahesab.ir/map/geographic
- فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آقایان خجو قزل و سبحانبردی قزل (عضوشورای روستا ). (11/9).
- فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آقایان خجو قزل و خدایبردی حسین زاده ( کارمند بازنشستهی خانهی بهداشت روستای قازنقایه). (11/9)
- وامبری، آرمینیوس. ( 1374). سیاحت درویش دروغین (جلد پنجم). ترجمه: فتحعلی خواجه نوریان. تهران: علمی و فرهنگی. ص 389.
- فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آقایان خجو قزل و خلیل پولادین (فرهنگی بازنشسته) و سبحانبردی قزل (عضوشورای روستا). (11/9).
- مرکز آمار ایران https://www.amar.org.ir/
- ستاربردی، فجوری. گفت و گو با آقایان خجو قزل و الیاس قزل (عضوسابق شورای روستا). (11/9).