آق یاجی

آق‌ یاجی      Aq Yaji

روستایی در دهستان زاوکوه، بخش پیشکمر شهرستان کلاله، استان گلستان.

این روستا در 18 کیلومتری شمال‌شرقی شهرستان کلاله در طول جغرافیایی 15ً 34َ 55ْ و عرض جغرافیایی47ً 30َ  37ْ و در ارتفاع 207 متری از سطح دریا قرار گرفته است.[1]

شوره‌دره و قلاجیق از سمت شرق، بوقی دره در غرب، ساری دره در شمال و طوقه، شوره دره، قاطرلی، داشلی قوز، بی‌بی‌صنم در قسمت جنوب، چهار طرف روستا را احاطه نموده‌اند.[2]  

درباره‌ی دلیل نامگذاری روستا به آق یاجی سخن مستندی در دسترس نیست. نظر برخی ساکنان این است که این نام برگرفته از نام شخصی است که بنیانگذار روستا بوده است. آق‌یاجی و قره‌یاجی دو برادر بودند. محله‌ی قره‌یاجی اکنون بخشی از شهر فراغی را تشکیل می‌دهد. آق‌یاجی از تیره‌های ایل بایندر و از قبایل اصلی بیست و چهارگانه‌ی‌ تُرکان اغوز است. بر این اساس، برخی معتقدند نام روستا برگرفته از نام این نژاد است.

 نخستین ساکنان روستا در محدوده‌ی روستای اورجنلی کنونی می‌زیستند. سپس به مکان امروزی آمدند. گاهی در کناره‌ی رودخانه‌ی جان‌قره و گاهی برای چرای دام‌های خود از رودخانه فاصله می‌گرفتند و برای یافتن چراگاه برای دام‌های خود در نقاط گوناگونی ساکن می‌شدند. در نهایت حدود سال1320ش، در مکان فعلی اقامت همیشگی اختیار کردند و با آجرهایی که از دیوارتاریخی بزرگ قزل‌آلانگ به یادگار مانده بود، ساختمان‌هایی بنا نمودند.

حسن ملا معروف به پادار ملا و مراد ملا، از افراد سرشناس این روستا به حساب می‌آیند که هر دو از تحصیل کرده‌های خیوه و بخارا بودند. همچنین خانم دواق‌قارری طبیب محلی که از بسیاری روستاهای اطراف برای درمان به او مراجعه می‌کردند و خانم یمن‌قارری شاعر از دیگر اشخاص مشهور این روستا هستند. گفته شده که خانم یمن‌قارری با شخصی از روستای کولی‌بایندر به نام ارازی‌دردی به مشاعره می‌پرداخت.[3]

ساکنان این روستا ترکمن و از طایفه‌ی گوکلان شامل تیره‌های اون‌بگی، آق‌جالی‌قایی، قره‌شلاق، قوللر، شیخ و سید می‌باشند. به زبان ترکمنی حرف می‌زنند و همگی مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهب هستند. وامبری سال 1242ش، بین ترکمن‌ها بود. او مردم این نژاد را به ده گروه تقسیم کرد. در گروه ششم به طایفه‌ی بایندر اشاره دارد و بایندر را شامل تیره‌های قالایجی، قرق، یاپاکی، یاجی، قصیر(کسر)، یازاگالیک (یاساق‌لیق) و تورنگ می‌داند.[4] قورخانچی نویسنده‌ی کتاب نخبه‌ی سیفیه گوکلان‌ها را به دو گروه حلقه‌داغلی و دودرغه تقسیم‌ کرده و بایندر را در گروه حلقه‌داغلی گنجانده و آن را شامل نُه طایفه‌ی کولی، آق‌یاجی، قره‌یاجی، چوروک، طرانک، قلای‌چی، کسر، کروک و یساق‌لق می‌داند.[5] در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران هم که در سال 1289ش، فراهم آمده، گوکلان‌ها به ده گروه تقسیم شده‌اند که یکی از این گروه‌ها بایندر است که شامل نُه طایفه‌ی آق‌یاجی، قره‌یاجی، بایندر، کرم‌شیطان، چوروک، تران‌قلیچی، قیصر (کسر)، کورک و یساق‌لیک می‌شود.[6]

مهم‌ترین پیشه‌ی اهالی روستا کشاورزی است. نزدیک به قریب به دویست هکتار زمین با قابلیّت کشاورزی در این روستا وجود دارد. گندم، جو، ماش، پنبه، هندوانه، کنجد و .... از جمله محصولات کشاورزی در این روستا است. دامداری هم در کنار کشاورزی، مورد توجّه روستاییان است. نزدیک به 150 راس گوسفند و 15 راس گاو در روستا وجود دارد. درختان انار، انجیر، آلو و ... در حیاط خانه‌های مردم روستا کاشته شده است. با توجّه به اینکه در گذشته درختان توت فراوانی در اطراف روستا بود، پرورش کرم ابریشم در روستا رواج زیادی داشت ولی با از بین رفتن درختان توت این صنعت کنار گذاشته شد.[7]                             

زیارتگاه شهیدجان در کنار روستا و نزدیک به جاده‌ی اصلی واقع شده است. گفته‌اند این فرد هنگام بازگشت از منزل رحمان ایشان به دست دو مهاجم شهید شده است. همچنین جماگلدی اولیا واقع در جنوب روستا در دوران قدیم مورد توجّه زیارت کنندگان بود. این مکان اتاق‌هایی برای بازدیدکنندگان داشت امّا امروزه اثری از آن نیست.[8]                                          

آداب و رسوم روستاییان مانند دیگر ترکمن‌ها عبارتست از: مراسم‌ سویت‌خاتن/ طلب باران، عروسی، عیدین قربان و فطر، آغیزآچار، اقامه‌ی نماز تراویح، آق‌آش و ... . صنایع دستی همچون فرش‌بافی، بالاک‌دوزی، قولانگ‌دوزی، خورجین‌بافی، جوال‌دوزی، نمد مالی، نخ ریسی، بوین‌آتاسی و... بین زنان و دختران روستا رونق نسبی دارد. غذاهای محلی نیز عبارتند از: آی‌ران‌خورش، یربورگ، قره‌چوربا، اون‌لی‌خورش، کادلی‌خورش، پتیر، چکدرمه، اون‌آشی، قایش، چوربا و... . از جمله بازی‌های بومی و محلی که در سال‌های گذشته رواج داشته و امروز بسیار کمرنگ و حتی فراموش شده می‌توانیم به چورگ، آششیق، قاق‌دیر، قارانگ‌گوردم و ... اشاره کنیم.[9]

خانه‌های روستاییان در گذشته از نی و چوب‌های جنگلی درست می‌شد که به آن نژده/ نشته می‏گفتند. به تدریج خانه‌های گِلی که دوام بیشتری داشتند، جای نژده را گرفت. امروزه خانه‌های آجری با سقف حلب، ایرانیت و ایزوگام و با نظارت مهندسین و با شناژ و میلگرد ساخته می‌شود.

اسدالله معینی در کتاب جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت جمعیت روستا را با نام روستای آق‌حاجی 87 نفر ثبت کرده است.[10]

آمار جمعیت این آبادی بر اساس سرشماری نفوس مسکن ایران به این شرح است:[11]

 نخستین مسجد روستا با پیشنمازی گلدی‌ملا در مراتع روستا بدون وجود حصاری و با ارتفاع حدود یک متری از سطح زمین ساخته شده بود. به مرور ساختمان مسجد با گِل بنا شد و در نهایت با آجر به شکل امروزی رسید. نخستین آموزگار سپاه‌دانش به نام ابوتراب ناصری سال 1355ش، به روستا آمد  که به دوازده دانش‌آموز، تدریس می‌کرد. در سال‌های اخیر ساختمان مدرسه با مشارکت خیّرین بازسازی شد. گازرسانی، برق (1359ش)، آب لوله کشی، تلفن، نانوایی، جاده آسفالت و ... ، ازجمله امکانات دولتی موجود در روستا پس از پیروزی انقلاب اسلامی است. این روستا یک شهید به نام نورمحمد باقی‌زاده دارد.[13]

منابع:

• قورخانچی، محمدعلی، (1360). نخبه سیفیه. به کوشش: منصوره اتحادیه، تهران: نشرتاریخ ایران، 136ص.
• بی‌نام، ( 1380). فرهنگ‌جغرافیایی ایران خراسان، کارکنان وزارت جنگ. ترجمه: کاظم خادمیان، مشهد: آستان قدس رضوی، 1128ص.
• سازمان نقشه برداری کشور، پایگاه ملی نام‏های جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
• سایت مرکز آمار ایران: https://www.amar.org.ir/
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با آدینه صحت آخوند بگی زاده. (27/8).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با بدراق دودمان و ایمان قربانی. (27/8). 
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با بدراق دودمان  و بایرام گلدی قربانی (فرهنگی بازنشسته). (27/8).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با بدراق دودمان، بایرام گلدی قربانی (فرهنگی بازنشسته)، صهیب خلیلی، عبدالباسط دودمان و محمد قربانی. (27/8).
• معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت. تهران: چاپخانه شرکت سهامی طبع کتاب، 428ص.
• وامبری، آرمینیوس. ( 1374). سیاحت درویش دروغین (چاپ پنجم). ترجمه: فتحعلی خواجه نوریان. تهران: علمی و فرهنگی، 557ص.