یکه قوز سفلی

یکه قوز سفلی                 Yeke Qoz-e Soflā

روستایی واقع در دهستان آق‌سو، بخش مرکزی، شهرستان کلاله، استان گلستان.

 این روستا در 19 کیلومتری شرق شهرستان کلاله در طول جغرافیایی 55 درجه و 37 دقیقه و 26 ثانیه و عرض جغرافیایی 37درجه و 27 دقیقه و 46 ثانیه، واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا، 399 متر است.[1]

یکه‌قوزسفلی از شمال به روستای یکه‌قوزعلیا، از جنوب به ارتفاعات کوهستانی و جنگل گلستان، از شرق به روستای اورجنلی و ارتفاعات و از غرب به روستای حاجی‌حسن، منتهی می‌شود.

حدود سال 1339ش، برخی از ساکنان روستای یکه قوز علیا، به دلیل اختلافات خانوادگی، از روستای یکه‌قوز علیا به این منطقه کوچ کردند و روستای جدیدی به نام یکه‌قوزسفلی، به وجود آوردند.[2]

معماری و بافت سنتی روستا تاکنون حفظ شده و خانه‌های گِلی با تعداد بسیاری، به چشم می‌آید. هر چند که در سال‌های اخیر ساختن خانه‌‌هایی با میلگرد، آجر و ... ،  با پوشش حلبی، ایرانیت و ایزوگام و... ، رونق یافته و به تدریج ،خانه‎‌های جدید، جایگزین خانه‌های گِلی می‌شوند.

زمین‌ها و مناطق اطراف روستا عبارتند از:  مال‌یاتاق/ کسه جنگل (در جنوب روستا)، تشه‌لی اولیا/ خوجه حافظ (در شرق روستا)، آرالیق(در جنوب شرقی روستا)، موسی‌قلی نینگ چشمه‌سی (در جنوب شرقی روستا)، داش‌چشمه (در جنوب شرقی روستا)، چال‌فو (در شمال روستا)، و آفرالی‌کو (در غرب روستا).[3]

درباره‌ی دلایل نامگذاری روستا، سخن قابل استنادی، در دست نیست. به نظر ساکنان، نام پیشین این روستا، جوممازلی، بود که نام گیاهی است که در این ناحیه، می‌رویید. بعدها نام روستا به یکه‌قوزسفلی، تغییر یافت.

روستاییان به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند. مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهبند. اهالی روستا همگی از طایفه‌ی گوکلان، گروه‌حلقه‌داغلی، طایفه‌ی قرناس، شامل‌تیره‌های، قایرالی/خیوه‌لی، جافرکی، دلیجه، کل، ارازقایلی و غول هستند.

بیشتر ساکنان  به زمین‌داری و کشاورزی مشغول هستند. گندم، کلزا، آفتابگردان و هندوانه از محصولاتی است که بیشترین سهم را در کشت به خود اختصاص داده‌اند. در سال‌های اخیر، نخودفرنگی نیز به محصولات روستا، افزوده شده است. حدود 150 هکتار زمین با قابلیّت کشاورزی در روستا، وجود دارد. شغل دیگر مردم، دامداری سنتی است. بیشتر خانوارها،  به پرورش گوسفند، بُز یا گاو تمایل دارند. شمار دام‌های روستا به حدود 300 راس گوسفند و 120 راس گاو می‌رسد. هر گله‌ی گوسفند را یک چوپان بر عهده دارد  اما تمام گاوهای روستا به دست یک چوپان، نگهداری می‌شود. باغداری در روستا به درختان موجود در حیاط منزل روستاییان محدود است و شامل انواع آلو، انجیر، انار، انگور، بِه و ... ، می شود.[4]

عبدالباقی، از چهره‌های سرشناس این روستاست. وی از تحصیل‌کردگان خیوه و بخارا بود و حدود سال 1357ش، در 90 سالگی، درگذشت. او نخستین فردی بود که در شهر کلاله، به اقامه‌ی نماز جمعه، پرداخت.[5]  این روستا، از دیرباز تاکنون، مهد و کانون کشتی ترکمنی، شناخته شده است. از پهلوانان بنام، حسن پهلوان و بایی پهلوان نام‌آورترند. خیرمحمد امانپور و نفس‌علی آدی‌قرناس، دو شاعر معروف در میان ترکمنان و از اهالی این روستا هستند که سروده‌هایشان نسل به نسل نقل می‌شود.[6]

 «تشه‌لی اولیا/ خوجه حافظ»  و مال‌یاتاق، ازمکان‌های زیارتگاهی،  تفریحی و گردشگری اهالی روستا به شمار می‌آیند.[7]

 در این روستا‌ مراسم عروسی، عیدین قربان و فطر، یوور، آق‌آش و ... ، همچون سایر ترکمن‌ها برگزار می‏شود هرچند که در سال‌های اخیر کمرنگ شده‌اند.

صنایع دستی مرسوم در بین مردان می‌توانیم به ساخت درب و پنجره چوبی، آزال‌ بویندریرق، پاروی‌چوبی، صندوق چوبی و ...، اشاره کنیم. صنایع دستی رایج در بین زنان و دختران تاره‌بافی و نمد مالی است. امروزه بیش از 50 کارگاه کوچک تاره‌بافی در روستا فعالند. بالاق دوزی، پرده دوزی، تایخا و... ، تا حدودی، مورد توجّه زنان و دختران روستاست. غذاهای محلی عبارتند از: آقجاآش، دومچ، بولاماق، آیران‌چوربا، قایش‌بلکه، مس سووا، سویت‌لی‌آش، چکدرمه، اون آشی، قطاب و ... . از جمله بازی‌های بومی و محلی که در گذشته رواج داشته و امروز کمرنگ و فراموش شده، چیش، قورریق، گورش، قرلانگ، گورش/ کشتی، قوشاق‌آتدی، آی‌تاباق، آششیق، چله‌کن، یوزگ و ...، است. بازی یوزگ و کشتی محلی/ گورش، طرفداران بیشتری داشت.

جمعیت روستا بر اساس سرشماری‌های رسمی به شرح زیر است:[8]

عبدالباقی‌ایشان مومنی با همکاری اهالی، در همان سال نخست مهاجرت به روستا، نخستین مسجد روستا را با گِل بنا کردند. در کنار مسجد، مکتب‌خانه‌ای با هدف آموزش نماز و قرآن، راه‌اندازی شد.[10] اولین آموزشگاه روستا، در منزل آیدقدی تحت عنوان سپاه دانش در سال 1357ش، دایر گردید. پیش از ساخته شدن مدرسه، کودکان این روستا در روستای یکه‌قوز بالا تحصیلات خود را ادامه می‌دادند.

روستا، امکاناتی همچون  برق، گاز لوله کشی، خانه‌ی بهداشت، آب لوله کشی، نانوایی، جاده آسفالت، تلفن خانگی دارد.[11]

منابع

• آنه محمد عاشوری و قادیر امان‌‍‌پور، ریش سفیدان روستا. (23/7).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با حسین مسلمی، عضو شورا و از ریش سفیدان روستا. (10/8).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با داود خسروی، عضو شورای روستا و قوردی قلی‌زاده، ریش سفید روستا. (23/4).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با حاجی قربان مؤمنی ریش سفید روستا. (23/7).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با قادیر امان‌پور. (23/7).
• فجوری، ستاربردی. (1400). گفت و گو با حسین مسلمی، عضو شورا و از ریش سفیدان روستا. (23/4).
• فجوری، ستاریردی. (1400). گفت و گو با خدابخش یخشی، خسرو داودی، عبدالرحمن مؤمنی و حسین مسلمی. (23/4).
• مفخم‌پایان، لطف‌اله. (1329). فرهنگ آبادی‌های ایران، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی کشور.
• مرکز آمار ایران. قابل دسترسی در:   http://www.amar.org