صالح آباد چقرلی

صالح آباد چقرلی      Sālehābād Čeqerli

روستایی واقع در دهستان آق‌سو، بخش مرکزی شهرستان کلاله، استان گلستان.

این روستا در 12 کیلومتری شرق کلاله، در طول جغرافیایی 55 درجه و 35 دقیقه و 13 ثانیه و در عرض جغرافیایی 37 درجه و 25 دقیقه و 31 ثانیه، واقع شده است. ارتفاع این روستا از سطح دریا، 335 متر، ثبت شده است.[1]

صالح‌آباد چقرلی از شمال به ارتفاعات و روستای گوگجه، از جنوب به ارتفاعات و جنگل گلستان، از شرق به روستای کاظم‌خوجه و از غرب به روستای اجن‌سنگرلی منتهی می‌شود.

در توضیح پیشینه‌ی مهاجرت و سکونت در این روستا، باید بگوییم که ساکنان روستاهای اجن ‌سنگرلی، اجن‌یل‌لی، اجن‌قراخوجه، اجن‌شیریملی، چاقیر، قانجیق و اجن‌بلوک، همگی، ریشه و تبار مشترک دارند. آنان در مسیرکوچ و مهاجرت خود، پس از اینکه چند سالی در آجان آده، زندگی کردند، از مسیر بولانچق به سوی تنگه‏لی (روستای قوجمز فعلی)، رفتند و برای مدّت زمانی، در محلی به نام آق اینجیک، ماندگار شدند. اهالی اجن‌سنگرلی و صالح‌آباد (قانجق)، پس از چند سال زندگی در ناحیه‌ای جنگلی به نام چهارمازو، به غامیشلی، کوچ کردند. پس از سپری شدن چند سال از سکونت آنها در غامیشلی، به دوگروه تقسیم شدند که یک گروه از آنها، در مکان کنونی صالح آباد (قانجیق) سکنی گزیدند و مقدمات شکل گیری روستای صالح آباد امروزی را پایه‌ریزی کردند.[2]

بافت سنتی روستا به همراه خانه‌های قدیمی آن، همچنان در محلات قدیمی، پابرجاست. اما در محله‌های جدید که در حاشیه‌ی روستا رو به گسترش است، خانه‌هایی با توجّه به ابزارها و شکل معماری امروزی ساخته شده است.

موقعیت‌های جغرافیایی اطراف روستا عبارتست از: چای‌طوقه، قامیشلی و شیخ‌بغداد (در شمال روستا)، عبدل‌گول، قراجنگل، آق‌قایا (در جنوب روستا)، خان‌طاغن (در شرق روستا)، سانجر، طوقه‌شهید (در غرب روستا).[3]

روستای صالح آباد، پیشتر، به نام قانجیق، (نام طایفه‏‌ای از ترکمن‏ها)، خوانده می‌شد. معمولا این نام، با اجن همراه است.

در برخی از منابع، نام این روستا چقرلی، ثبت شده است. چنان که نوشته‌اند: چقرلی در سال 1329 ش، دهی از دهستان گوکلان، بخش مرکزی شهرستان گنبد و در 10 کیلومتری خاوری کلاله واقع شده و 400 نفر سکنه دارد.[4]

در سال 1348ش، مهیم صالح  ‏زهی، از شهرستان سراوان، به عنوان معلم سپاه دانش، به این ناحیه، آمد. در همان ایام، بزرگان روستا تصمیم گرفتند تا نام روستا را  به صالح‏ آباد تغییر دهند. شاید نام صالح آباد، از نام خانوادگی معلم سپاه دانش، گرفته شده باشد.[5] به گفته‌ی یکی از اهالی روستا که در جلسه‌ی تصمیم‌گیری حضور داشت، افراد حاضر در جلسه و ریش سفیدان، به این امید که اهالی روستا، افرادی صالح، پرهیزگار و اسلامی باشند، نام صالح آباد را برای روستای خود، انتخاب کردند.[6] این نام تا چند سال‏، در نامه‌نگاری‌های رسمی و دولتی استفاده نمی‏شد ولی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، رسمیت یافت.[7]

زبان اهالی روستا، ترکمنی است. مردم صالح آباد، مسلمان، اهل سنت و حنفی مذهب هستند. همگی روستاییان، ترکمن و از طایفه‌ی گوکلان و اجن‌‌قانجق می‌باشند. قورخانچی در تقسیم‌بندی طوایف ترکمن، گوکلان‌ها را به دو گروه حلقه داغلی و دودرغه تقسیم کرده است. در گروه دودورغه، اجن/ اجن‌قانجق را شامل تیره‌های زیر می‌داند:  قانجق، یخاری اجن، آشاقی اجن، اورتاکی اجن.[8] تیره‏‌های دیگر ساکن در این روستا عبارتند از: گنه، پال چی، یارمادوکن، قره بالاک، خیوه لی، کورلر، کوله‌سیرغین و مختوم. از تیره‌های نام برده شده، مختوم‌ها و خیوه‌لی‌ها مهاجرند.

بیشتر ساکنان صالح آباد، کشاورز و دام‌دارند. حدود 500 هکتار زمین کشاورزی در روستا وجود دارد و محصولاتی نظیر گندم، آفتابگردان، هندوانه و...، در این زمین‌ها به عمل می‌آید. تعداد دام‌های موجود در روستا حدود 3000 راس گوسفند ،200 راس بُز و 150 راس گاو، می‌باشد. باغداری در روستا به کاشت درختان در حیاط منازل محدود  شده است می‌شود. درختانی از نوع: آلو، انجیر، انار، گردو، انگور و ... .

در زمان‌هایی نه چندان دور، در اطراف روستا، درختان توت بسیاری وجود داشت و به همراه آن، پرورش کرم ابریشم و تبدیل پیله به نخ ابریشم، رونق داشت. امروزه، اثری از آن درختان توت، برجای نیست.[9]        

از مکان‌های زیارتی و گردشگری روستا، می‌توانیم  به مقبره‌ی شیخ بغداد یا اولیا اشاره کنیم. شیخ بغداد جزو مشایخ طریقت و از بزرگان تصوف است و در این مکان، به خاک سپرده شده است.[10] بر اساس گفته‌ی کهنسالان روستا، فردی به نام تنقرقلی را (تانگری قلی/ بنده خدا)، به عنوان متولّی ساخت مقبره برای شیخ بغداد، می‌شناسند. او، چند مرتبه در خواب می‌بیند که از او خواسته می‌شود تا برای زیارت به این محل برود و مقبره‌ای در آنجا بنا کند. از این روی، تنقرقلی، این مکان را زیارتگاه اعلام کرد و به تدریج، به صورت زیارتگاه، در بین مردم، زبانزد و مشهور شد.[11] این روستا در چند سال اخیر، جزو روستاهای مهاجرپذیر، شناخته شده است.افراد بسیاری از استان گلستان و دیگر استان‌ها، در صالح آباد، ساکن شده‌اند.

آداب و رسوم روستاییان از جمله عروسی، عیدین قربان و فطر، مراسم خُودی خُودی، آق آش و ...،  همچون دیگر ترکمن‌ها، برگزار می‏شود. سالمندان روستا در ساخت صنایع دستی از جمله قاشق چوبی، وردنه و ابزارهای کشاورزی همچون آزال بویندیریق و حتی ساخت آلاچیق مهارت دارند. صنایع دستی رایج در بین زنان و دختران عبارت است از: بالاک‌دوزی، پرده‌دوزی، تاره‌دوزی، نمدمالی، نخ ریسی و ...، که امروزه هم رونق نسبی دارد.

غذاهای محلی مرسوم در روستا عبارتند از: قاتیق‌‌خورشی، قایش‌بیلکه، مس‌سووه، آیران‌خورش، چکدرمه، لوق قا، اون‌آشی، قطاب و... از جمله بازی‌های بومی که در سال‌های گذشته رواج داشت و امروز کمرنگ و حتی فراموش شده، گوزالیم پررق، چیش، قورریق، آششیق، قوشاق آتدی، آلتاق‌داش، یوزگ و ...، قابل نام بردن است.[12]

حکیم ایشان، نخستین پیشنماز مسجد و پایه‌گذار مکتب‌خانه‌ی محلی روستا،[13] حاجی شیخو، از افراد تاثیرگذار در عمران و آبادانی روستا و تقسیم اراضی،[14]محمود حقانی معروف به «ماخی شاهیر»، از شاعران محلی که همچنان سروده‌‏هایش را باخشی‏‌ها و خواننده‌‏های ترکمن می‌خوانند و آرمان صالحی عضو تیم ملی والیبال، چند فرد سرشناس و نام‌آور روستای صالح آباد می‌باشند.[15]

نام این روستا تا سال 1355ش، در فهرست سرشماری رسمی ایران، قانجق چقرلی ثبت شده است. پس ازاین سال، به نام صالح آبادچقرلی، نوشته می‌شود.

آمار جمعیت این آبادی بر اساس سرشماری رسمی کشور به شرح زیر می‏باشد:[16]

نخستین مسجد روستا، حدود سال 1326ش، با گل ساخته شد و در مجاورت آن، مکتب‌خانه‌ای برای آموزش فرزندان روستا، راه‌اندازی شد. نام مسجد روستا، سلمان فارسی است و از زمان راه‌اندازی تا کنون، پنج نوبت مورد بازسازی قرار گرفته است. هم اکنون این آبادی دو مسجد دیگر بنام مسجد غفارایشان و مسجد النبی دارد.

آموزش نوین در این روستا با حضور نیروهای سپاه دانش از سال 1343ش، آغاز شد. صالح‏آباد هم اکنون از امکانات زیر بنایی مانند گاز لوله کشی، برق، خانه‌ی بهداشت، دو باب نانوایی، آب لوله کشی، تلفن، دبیرستان و جاده آسفالت، بهره‌مند است.[17]