چهارباغ

چهارباغ      Čāhārbāq

روستایی در دهستان استرآباد جنوبی، بخش مرکزی، شهرستان گرگان، استان گلستان.

این روستا در فاصله‌ی 56 کیلومتری جنوب شهرستان گرگان قرار دارد و در موقعی 16ًو36َ و°36 عرض 9ً و 30َ و°54 طول جغرافیایی و در ارتفاع 2160 متری از سطح دریا بر روی ارتفاعات رشته کوه البرز قرار واقع شده است. [1]

ساکنان اصلی چهارباغ، گروهی از اهالی روستای شاهکوه‌ بالا هستند که به این مکان کوچ کردند. چهارباغ را باید ادامه‌ی روستای شاکوه‏ بالا دانست که اهالی آن پس از بروز مشکل کم آبی، محل قبلی خود را ترک کرده و عده‏ای از آنان به این مکان و بخشی دیگر به درآسیاب (سرآسیاب) و بخشی هم  به گرگان و شاهرود کوچ کردند. اکنون، روستای قدیمی شاهکوه‌‌ بالا، خالی از سکنه است. (نگاه کنید به مقاله شاهکوه ‏علیا در دانشنامه گلستان)

شاهکوه ‏علیا از سال‏های نخستین قرن 14 شمسی به کم آبی دچار شد. اولین زمزمه‌های کوچ از شاهکوه به چهارباغ در سال  1316ش برخاست، اما این تصمیم، مورد توجّه قرار نگرفت. دومین تحرکات برای انتقال روستا در سال 1336ش صورت گرفت. عده‌ای پیشنهاد کوچ به سرآسیاب (درآسیاب) را مطرح نمودند، اما باز هم این کار عملی نگردید. سرانجام در سال 1339ش این کوچ آغاز شد و اولین گروه از مردم این روستا به چهارباغ نقل مکان کردند.[2] درباره‌ی چگونگی فروش زمین برای ساخت خانه در چهارباغ، صورت جلسه‌‏ای در شهریور ماه 1339 تنظیم گردید.[3]  با گذشت چند سال، به تدریج تمامی ساکنان شاهکوه‏‌بالا، روستای خود را ترک کردند. تعداد محدودی از اهالی تا اواخر دهه‌ی 60، در این روستا ماندند، اما پس از آن، شاهکوه‌‏بالا خالی از سکنه شد و امروزه از این آبادی فقط خرابه‌ای باقی مانده است.

منطقه‌ی چهارباغ از گذشته جزو املاک کشاورزی اهالی شاهکوه‌‏بالا بود، همچنین  بر اساس گزارش‌های موجود، بارانداز و استراحتگاه کاروانهایی بود که از این مسیر عبور می‏‌کردند و از آن با عنوان چمن چهارباغ نام برده شده است.[4]

کلنل لاوت، نماینده‌ی دولت انگلیس، سال1260ش به استرآباد سفر کرد. او در سفرنامه‌ی خود از وجود سیاه چادر یک طایفه غربال‏بند در چهارباغ خبر می‏‌دهد و  این مکان را دارای برج و چند قطعه باغ معرفی می‏‌کند.[5]

در  یک سند به دست آمده از سال1278ق، به کلانتر شاهکوه‏ سفلی ماموریت داده شده بود که اقلامی را برای پذیرایی از عمله‏‌جات و همراهان سرکاری به منزل چهارباغ منتقل و امکانات پذیرایی را در آنجا فراهم کند.[6]

رابینو، نماینده‎ی دولت بریتانیا در سال 1288ش به استرآباد سفر کرد. او چهارباغ را به صورت دره‏ای که از شمال به کوه‏های لره و لنده و از جنوب به رشته کوه شاهکوه محصور است، معرّفی کرده است.[7]

کتابچه‌ی نفوس اهالی مملکت استرآباد، که در سال 1296 تنظیم شده، چهارباغ را چمنی در ظهر(پشت) شاهکوه‏ بالا معرفی می‏کند. [8]

امیرخان سردار، حاکم استرآباد، در این ناحیه یخچالی را ساخت و یا مرمت کرد و آن را جزو دارایی‌های خود، ثبت نمود. هدف از فراهم کردن یخچال این بود که افرادی که از یخچال طبیعی شاهکوه به سمت استرآباد یخ حمل می‌‏کردند، یخ‏ها را یک شب در این یخدان نگهدای کنند و صبح پیش از طلوع آفتاب و گرم شدن هوا، آنها را به بازار استرآباد برسانند. امیرخان سردار، در سال 1314ق این یخچال را به مدرسه‌ی خود در استرآباد وقف کرد.[9]  

چهارباغ از مناطق شناخته شده در مسیر تردد از استرآباد به سمت شاهرود و شاهکوه بوده است، به همین خاطر در گزارش‌های مربوط به سال‏های 1287 تا 1294ش حسینقلی مقصودلو، وکیل‏ الدوله، از این ناحیه نام برده شده است.[10]

درباره‌ی جمعیت روستا باید به این نکته توجه داشت که بیشتر ساکنان چهارباغ به طور معمول، در فصل زمستان و پس از پایان کار کشاورزی برای گذران فصل سرما به گرگان و یا شاهرود کوچ می‏کنند و دوباره  در فصل بهار به این روستا باز می‏‌گردند. از آنجا که زمان سرشماری نفوس و مسکن ایران در فصل زمستان است، و غالبا ساکنان چهارباغ، زمان اجرای طرح سرشماری در این محل نیستند، آمار جمعیت روستا، در نتایج سرشماری پایین است، در حالی که در تابستان جمعیت روستا، با بازگشتن اهالی بسیار بیشتر از عدد اعلام شده در آمار است. جمعیت این آبادی در سرشماری نفوس و مسکن ایران به این شرح است:[11]

در سال‏های اخیر با آسفالت شدن جاده‌ی ارتباطی گرگان به این روستا و شاهکوه و اتصال آن به شهرستان شاهرود و استان سمنان، بیشتر ترددهای بین دو استان گلستان و سمنان، از این جاده صورت می‌‏پذیرد. با توجّه به اینکه، روستای چهارباغ در مسیر این راه قرار دارد، میزبان بسیاری از ساکنان شهرستان گرگان و روستاهای اطراف است که برای خوش نشینی، در این آبادی، به ساخت خانه اقدام کرده و تابستان در این محل اقامت می‏‌کنند. این موقعیت باعث شده که  مشاغل گردشگری و پذیرایی متعددی در چهارباغ شکل بگیرد.

اهالی روستا به زبان فارسی و گویش خاص شاهکویی که به گونه‌ی طبری نزدیک است تکلم می‏‌کنند و مسلمان و شیعه مذهب هستند. در گذشته شغل بیشتر ساکنان این ناحیه دامپروری بود، اما در دهه‌‏های اخیر، آن بخش از اهالی که در منطقه مانده‌‏اند، بیشتر به کشاورزی اشتغال دارند. کشاورزان چهارباغی در زمین‏های کشاورزی این روستا که نزدیک به 500 هکتار است سیب زمینی، جو، گندم، باقلا، لوبیاسبز، خیار و .. کشت می‏‌کنند. درختان سیب، زردآلو، گیلاس، آلبالو و... در این روستا  به صورت محدود وجود دارد.[12]

طوایف پرجمعیت این روستا خانواده‌‏های جلالی، عباسی، گرزین، نقوی، ملک، بطیار و خواجه هستند. چهارباغ از امکانات زیر بنایی همچون آب شرب لوله کشی، برق، جاده آسفالت، تلفن، خانه‌‍‌ی بهداشت، مرکزجامع سلامت، مرکز اورژانس و شرکت تعاونی روستایی است.[13]

منابع:

• ذبیحی، مسیح. (1356). استرآباد نامه. (چاپ دوم). تهران: امیر کبیر. 320ص.
• ذبیحی، مسیح. (1363). گرگان نامه. تهران.: بابک. 296ص.
• رابینو، هـ .ل. (1365). مازندران و استرآباد. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. (چاپ سوم). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.372ص.
• سازمان نقشه برداری کشوری، پایگاه ملی نام‏های جغرافیایی ایران. قابل دسترسی در: https://gndb.ncc.gov.ir
• ستوده، منوچهر.(1377). از آستارا تا استارباد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران. ج5. 959ص.
•   ستوده، منوچهر. ذبیحی، مسیح. (بی‏تا). آستارا تا استارباد. تهران: انجمن آثار ملی.ج7. 704ص.
• مرکز آمار ایران. درگاه ملی. نتیجه سرشماری نفوس و مسکن قابل دسترسی در: https://www.amar.org.ir
• مرکز دانشنامه گلستان. گفتگو با خانم جلالی (دهیار روستا). 10اردیبهشت 1399. مرکز دانشنامه گلستان. پرونده روستای چهارباغ.
• معطوفی، اسدا... (1389). تاریخ و پیشینیه اجتماعی سرخنکلاته، زیارت و شاهکوه. گرگان: مختومقلی. 904ص.
• مقصودلو، حسینقلی.(1363). مخابرات استرآباد. به کوشش ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت. (جلد اول). تهران: نشر تاریخ ایران. 521ص.
•  مقصودلو، حسینقلی.(1363). مخابرات استرآباد. به کوشش ایرج افشار و محمد رسول دریا گشت. (جلد دوم). تهران: نشر تاریخ ایران. 489ص.